instanewsdesk | प्रकाशित मिति: २०८३ आश्विन २६, सोमबार १६:३१काठमाडौं । सन् २०२६ को अर्थशास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कार अमेरिकी अर्थशास्त्री रोबर्ट ई. हल र माइकल वुडफोर्डलाई संयुक्त रूपमा प्रदान गरिएको छ। समष्टिगत आर्थिक स्थायित्व कायम गर्न आवश्यक नीतिको आधार तयार पार्ने सूक्ष्म आर्थिक अनुसन्धान र योगदानका लागि उनीहरूलाई पुरस्कृत गरिएको हो।
रोयल स्विडिस एकेडेमी अफ साइन्सेसले सोमबार घोषणा गर्दै हल र वुडफोर्डको अनुसन्धानले अर्थतन्त्रमा आउने उतारचढाव कम गर्न प्रभावकारी मौद्रिक तथा वित्तीय नीति निर्माणमा सहयोग पुर्याएको जनाएको छ। उनीहरूको अनुसन्धानले घरपरिवार र व्यवसायले गर्ने व्यक्तिगत आर्थिक निर्णयलाई समग्र अर्थतन्त्रको स्थायित्वसँग जोडेर बुझ्न आधार दिएको छ।
पुरस्कारको आधिकारिक नाम ‘अल्फ्रेड नोबेलको स्मृतिमा दिइने स्वेरिजेस रिक्सबैंक अर्थशास्त्र पुरस्कार’ हो। पुरस्कारस्वरूप दुवै विजेताले संयुक्त रूपमा एक करोड २० लाख स्विडिस क्रोनर प्राप्त गर्नेछन्। यसको मूल्य करिब १२ लाख अमेरिकी डलर हुन्छ। पुरस्कार औपचारिक रूपमा डिसेम्बर १० मा प्रदान गरिनेछ।
व्यक्तिगत निर्णयदेखि समग्र अर्थतन्त्रसम्म
समष्टिगत अर्थशास्त्रले मुद्रास्फीति, आर्थिक वृद्धि, रोजगारी, ब्याजदर र समग्र अर्थतन्त्रको अवस्थाको अध्ययन गर्छ। तर यी सूचकमा हुने परिवर्तन बुझ्न घरपरिवार र व्यवसायले कसरी निर्णय गर्छन् भन्ने कुरा पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
हल र वुडफोर्डको अनुसन्धानले व्यक्तिगत आर्थिक निर्णय र समग्र अर्थतन्त्रबीचको सम्बन्धलाई आर्थिक मोडेलमा समेट्न सहयोग गरेको छ। यसले सरकार र केन्द्रीय बैंकलाई आर्थिक गतिविधिमा आउने उतारचढाव बुझ्न तथा त्यसलाई कम गर्ने नीति बनाउन सैद्धान्तिक आधार प्रदान गरेको छ।
उदाहरणका लागि, ब्याजदरमा परिवर्तन हुँदा मानिसको उपभोग, बचत र लगानीसम्बन्धी निर्णय प्रभावित हुन्छन्। त्यसैगरी, मुद्रास्फीतिबारे मानिस र व्यवसायको अपेक्षाले पनि आर्थिक गतिविधिमा प्रभाव पार्छ। यस्ता व्यवहारलाई समेटेर तयार पारिएका मोडेलले मौद्रिक नीतिको प्रभाव बुझ्न र नीतिगत निर्णयको सम्भावित परिणाम आकलन गर्न सहयोग गर्छन्।
वुडफोर्डको अनुसन्धान विशेषगरी मौद्रिक नीति, ब्याजदर, मुद्रास्फीतिको निर्धारण र केन्द्रीय बैंकको सञ्चार नीतिसँग सम्बन्धित छ। केन्द्रीय बैंकले भविष्यमा ब्याजदर र नीतिगत दिशाबारे दिने संकेतले पनि घरपरिवार तथा व्यवसायको अपेक्षा र आर्थिक निर्णयमा प्रभाव पार्न सक्छ। हलको अनुसन्धानले उपभोग, आर्थिक गतिविधि र समष्टिगत अर्थतन्त्रको व्यवहार बुझ्न महत्त्वपूर्ण योगदान गरेको छ।
नीति निर्माणमा अनुसन्धानको महत्त्व
अर्थतन्त्रमा मन्दी, मुद्रास्फीतिको दबाब, ऊर्जा संकट वा उपभोगमा अचानक आउने परिवर्तनजस्ता समस्या देखिँदा सरकार र केन्द्रीय बैंकले विभिन्न नीति अपनाउनुपर्ने हुन्छ। तर नीतिले अर्थतन्त्रका फरक पक्षमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने कुरा बुझ्नु चुनौतीपूर्ण हुन्छ।
हल र वुडफोर्डको अनुसन्धानले आर्थिक मोडेलमा घरपरिवार र व्यवसायको व्यवहार तथा भविष्यप्रतिको अपेक्षालाई समेट्न सहयोग गरेको छ। यसबाट ब्याजदर परिवर्तन, सरकारी खर्च र अन्य नीतिगत निर्णयले उत्पादन, उपभोग तथा मुद्रास्फीतिमा पार्न सक्ने प्रभाव विश्लेषण गर्न आधार मिलेको छ।
यस्ता अनुसन्धानबाट प्राप्त सैद्धान्तिक आधारले आर्थिक मन्दीका बेला आर्थिक गतिविधि टिकाइराख्न र मुद्रास्फीतिको दबाब व्यवस्थापन गर्न उपयुक्त नीति छनोटमा सहयोग पुर्याउन सक्छ। यद्यपि, नीतिको प्रभाव देशको आर्थिक अवस्था, संस्थागत संरचना र परिस्थितिअनुसार फरक पर्न सक्छ।
सन् १९६९ देखि अर्थशास्त्रतर्फ पुरस्कार
अर्थशास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कार अल्फ्रेड नोबेलले सन् १८९५ मा तयार पारेको इच्छापत्रमा समावेश गरिएका मूल पाँच विधामध्ये पर्दैन। स्विडेनको केन्द्रीय बैंकले आफ्नो तीन सयौँ वार्षिकोत्सवका अवसरमा सन् १९६८ मा यो पुरस्कार स्थापना गरेको थियो। सन् १९६९ देखि भने अर्थशास्त्रतर्फ पुरस्कार प्रदान गर्न थालिएको हो।
यो पुरस्कार अर्थशास्त्रमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउने अनुसन्धानकर्तालाई प्रदान गरिँदै आएको छ। विगतका वर्षमा आर्थिक वृद्धि, गरिबी न्यूनीकरण, श्रम बजार, बैंकिङ संकट, वित्तीय बजार र आर्थिक संस्थाको भूमिकाजस्ता विषयमा अनुसन्धान गर्ने अर्थशास्त्रीहरू पुरस्कृत भएका छन्।
अर्थशास्त्रतर्फका अधिकांश पुरस्कार विजेता अमेरिकी रहेका छन्। सन् २०२३ मा क्लाउडिया गोल्डिनले महिलाको रोजगारी र तलबमा समयसँगै देखिएको लैङ्गिक अन्तरसम्बन्धी अनुसन्धानका लागि पुरस्कार प्राप्त गरेकी थिइन्। उनी यो पुरस्कार पाउने तेस्री महिला हुन्।
अघिल्लो वर्ष नवप्रवर्तनबाट आर्थिक वृद्धिको व्याख्या
सन् २०२५ को अर्थशास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कार जोएल मोकिर, फिलिप अघियन र पिटर होविटलाई संयुक्त रूपमा प्रदान गरिएको थियो। नवप्रवर्तनबाट उत्प्रेरित हुने आर्थिक वृद्धि र नयाँ प्रविधिले दीर्घकालीन आर्थिक विकासमा खेल्ने भूमिकाको व्याख्या गरेबापत उनीहरू पुरस्कृत भएका थिए।
मोकिरले प्राविधिक प्रगतिबाट दीर्घकालीन आर्थिक वृद्धि सम्भव हुने आधार पहिचान गरेका थिए भने अघियन र होविटले ‘रचनात्मक विनाश’ को सिद्धान्त विकास गरेका थिए। यस सिद्धान्तअनुसार नयाँ प्रविधि, उत्पादन र व्यवसायको विकासले पुराना प्रविधि तथा व्यवसायलाई विस्थापित गर्दै अर्थतन्त्रमा नयाँ अवसर सिर्जना गर्न सक्छ।
यस वर्ष चिकित्सा, भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, साहित्य र शान्तितर्फका नोबेल पुरस्कारका विजेताको घोषणा पनि अक्टोबरमा गरिएको छ। अर्थशास्त्रतर्फको पुरस्कार घोषणा भएसँगै सन् २०२६ का सबै विधाका विजेता घोषणा गर्ने क्रम पूरा भएको छ।
