इरान–अमेरिका तनाव चर्किँदा हर्मुजमा संकट, विश्व तेल आपूर्तिमा जोखिम

काठमाडौं — इरान र अमेरिकाबीच पुनः सैन्य टकराव चर्किएसँगै मध्यपूर्वको युद्ध थप फैलिने र विश्व ऊर्जा तथा व्यापार आपूर्तिमा गम्भीर असर पर्ने जोखिम बढेको छ। अमेरिकी सेनाले इरानी लक्ष्यमा पछिल्लो ठूलो आक्रमण गरेपछि इरानले पनि खाडी क्षेत्रमा रहेका अमेरिकी सैन्य संरचनालाई निशाना बनाएको छ। तनावसँगै विश्वको प्रमुख तेल ढुवानी मार्ग हर्मुज जलघाँटीमा जहाज आवागमन प्रभावित हुन थालेको छ।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले अमेरिकी सेनाले इरानका राडार, क्षेप्यास्त्र तथा समुद्री संरचनालगायत लक्ष्यमा ठूलो आक्रमण गरेको बताएका छन्। आवश्यक परे पुनः आक्रमण गर्न अमेरिका तयार रहेको उनको भनाइ छ। ट्रम्पले हर्मुज जलघाँटीलाई अमेरिकी नियन्त्रणमा रहेको दाबी गर्दै यसको नाम परिवर्तन गरी ‘ट्रम्प स्ट्रेट’ राख्ने सुझावसमेत दिएका छन्।

इरानले भने अमेरिकी आक्रमणको प्रतिकार गर्ने चेतावनी दिएको छ। इरानका अधिकारीहरूले युद्धसँगै कूटनीतिक र आर्थिक मोर्चामा समेत नयाँ रणनीति अपनाउने बताएका छन्। अमेरिकी प्रशासनले पनि इरानका आर्थिक साझेदारमाथि थप प्रतिबन्ध लगाएर दबाब बढाउने संकेत गरेको छ।

हर्मुजमा जहाज आवागमन घट्यो

पछिल्लो सैन्य तनावको सबैभन्दा ठूलो प्रभाव हर्मुज जलघाँटीमा देखिन थालेको छ। पछिल्लो दिन सामान्य अवधिको तुलनामा यस मार्गबाट जाने जहाजको संख्या निकै घटेको छ। रुटबाट एक दिनमा चारवटा मात्र जहाज गुडेको तथ्य सार्वजनिक भएको छ, जबकि पछिल्लो १० दिनको औसत १३ वटा थियो।

यद्यपि अमेरिकी ऊर्जामन्त्री क्रिस राइटका अनुसार सोमबार हर्मुज हुँदै १ करोड ७० लाख ब्यारेल कच्चा तेल पार भएको थियो। युद्ध सुरु भएयताकै यो उच्चमध्ये एक मात्रा भएको अमेरिकी पक्षको दाबी छ।

हर्मुज जलघाँटीबाट विश्वको ठूलो हिस्सा तेल तथा एलएनजी ओसारपसार हुने भएकाले यसको आवागमन लामो समय प्रभावित भए विश्व ऊर्जा बजारमा ठूलो दबाब पर्न सक्छ।

तेलको मूल्य ९५ डलर आसपास

युद्ध चर्किएसँगै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्यमा उतारचढाव बढेको छ। बिहीबार ब्रेन्ट कच्चा तेलको मूल्य करिब ९५.२० डलर प्रतिब्यारेलमा कारोबार भएको थियो। अमेरिकी डब्लूटीआईको मूल्य ९०.७७ डलर प्रतिब्यारेल आसपास थियो।

अघिल्लो दिन ब्रेन्टको मूल्य ९५.६३ डलरसम्म पुगेको थियो। बजारमा आपूर्ति अवरुद्ध हुने जोखिम बढे पनि तत्कालै ठूलो आपूर्ति अभाव देखिइनसकेकाले मूल्यमा तीव्र उतारचढाव देखिएको हो।

विश्लेषकहरूका अनुसार हर्मुजमा लामो समयसम्म जहाज आवागमन अवरुद्ध भए तेलको मूल्य थप बढ्न सक्छ। त्यसको असर पेट्रोलियम पदार्थदेखि ढुवानी, उत्पादन र उपभोक्ता वस्तुको मूल्यसम्म पर्न सक्छ।

तेल ट्याङ्करसमेत निशानामा

पछिल्लो तनावमा तेल बोक्ने ट्याङ्करसमेत प्रभावित भएका छन्। हर्मुजबाट बाहिरिँदै गरेका साउदी अरबका दुई ठूला तेल ट्याङ्करमा छुट्टाछुट्टै प्रहार भएको रिपोर्ट सार्वजनिक भएको छ। ती ट्याङ्कर ओमाननजिकै हर्मुज पार गरिरहेका थिए।

यसले समुद्री बीमा, जहाजको भाडा तथा तेल ढुवानी लागतसमेत बढ्ने जोखिम थपेको छ। व्यापारी तथा जहाज सञ्चालकले जोखिम बढेका क्षेत्रमा आवागमन घटाउन वा वैकल्पिक मार्ग खोज्न थालेका छन्।

इरानको तेल निर्यातमा दबाब

हर्मुजमा अमेरिकी नाकाबन्दी र सैन्य तनावका कारण इरानको तेल निर्यातमा समेत ठूलो असर परेको छ। रिपोर्टअनुसार इरानबाट हुने कच्चा तेल निर्यात करिब सात सातादेखि अत्यन्त न्यून अवस्थामा पुगेको छ। चीन इरानी तेलको प्रमुख बाँकी बजार भए पनि हर्मुजमार्फत नयाँ कार्गो पठाउन कठिन भएको छ।

यसले इरानको विदेशी मुद्रा आम्दानीमा दबाब बढाएको छ। प्रतिबन्धसँगै समुद्री नाकाबन्दी प्रभावकारी हुँदै गए इरानको अर्थतन्त्रमा थप संकट आउन सक्ने आकलन गरिएको छ।

खाडी क्षेत्रमा तनाव फैलिँदै

अमेरिकी आक्रमणपछि इरानले जोर्डन, बहराइन, कुवेत र इराक क्षेत्रमा रहेका अमेरिकी सैन्य संरचनालाई लक्षित गरी क्षेप्यास्त्र तथा ड्रोन आक्रमण गरेको रिपोर्टहरू आएका छन्। यसले युद्ध इरान र इजरायलबीचको सीमित संघर्षबाट बाहिरिएर व्यापक क्षेत्रीय संकटतर्फ जान सक्ने चिन्ता बढाएको छ।

अमेरिकी पक्षले हर्मुज खुला राख्ने र तेल आपूर्तिको सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने बताउँदै आएको छ। तर इरानले हर्मुजमा आफ्नो प्रभाव प्रयोग गर्न सक्ने संकेत गरिरहेकाले जलमार्गको सुरक्षा अझै अनिश्चित बनेको छ।

विश्व अर्थतन्त्रमा दोहोरो दबाब

मध्यपूर्वमा युद्ध लम्बिँदा विश्व अर्थतन्त्रमा दुईतर्फी दबाब पर्न सक्छ। पहिलो, तेल तथा ग्यासको मूल्य बढ्दा ऊर्जा लागत बढ्नेछ। दोस्रो, समुद्री ढुवानी महँगिँदा उत्पादन र आपूर्ति शृंखलाको लागत बढ्न सक्छ।

तेलको मूल्यमा भएको वृद्धिले मुद्रास्फीति नियन्त्रण गर्न कठिन हुने जोखिमसमेत बढाउँछ। केन्द्रीय बैंकहरूले ब्याजदर घटाउने योजना पुनर्विचार गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। आयातमा निर्भर मुलुकहरूमा भने पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य बढ्दा व्यापार घाटा र विदेशी मुद्रा सञ्चितिमाथि थप दबाब पर्न सक्छ।

कूटनीतिक प्रयास जारी

सैन्य तनाव चर्किए पनि क्षेत्रीय तथा अन्तर्राष्ट्रिय तहबाट कूटनीतिक समाधानको प्रयास जारी छ। युद्ध थप विस्तार हुन नदिन अमेरिका र इरानबीच संवादको सम्भावना खोज्ने प्रयास भइरहेको छ।

संयुक्त राष्ट्रसंघले तत्काल युद्ध रोक्न आग्रह गर्दै नागरिकको सुरक्षालाई प्राथमिकता दिन र अन्तर्राष्ट्रिय मानवीय कानुन पालना गर्न आह्वान गरेको छ।

तर अमेरिकी प्रशासनले थप सैन्य कारबाहीको विकल्प खुला राखेको र इरानले पनि प्रतिकार जारी राख्ने संकेत गरेकाले तत्काल तनाव घट्ने अवस्था स्पष्ट देखिएको छैन।

हर्मुज जलघाँटीमा हुने गतिविधि अब मध्यपूर्वको सुरक्षाको विषय मात्र नभई विश्व ऊर्जा बजार, समुद्री व्यापार, मुद्रास्फीति र आर्थिक वृद्धिसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय बनेको छ। युद्ध लम्बिँदै गएमा यसको असर मध्यपूर्वभन्दा धेरै टाढासम्म पुग्ने जोखिम बढेको छ।