instanewsdesk | प्रकाशित मिति: २०८३ कार्तिक १०, सोमबार १३:२५रसुवा–भोटेकोशी बाढीको क्षति ७९ अर्ब नाघ्यो, ३२ हजारभन्दा बढी प्रभावित
घरपरिवारतर्फ ६९ अर्ब ५७ करोड र व्यवसायमा ९ अर्ब ६० करोडको नोक्सानीको प्रारम्भिक आकलन, २ हजार ९८९ भवन पूर्ण रूपमा बगे वा भत्किए
काठमाडौं । गत भदौ १० गते रसुवागढी र भोटेकोशी नदी क्षेत्रमा आएको बाढीबाट ७९ अर्ब १७ करोड रुपैयाँ बराबरको प्रारम्भिक आर्थिक क्षति भएको पाइएको छ। राष्ट्रिय योजना आयोगले तयार पारेको प्रारम्भिक सर्वेक्षण प्रतिवेदनअनुसार बाढीबाट घरपरिवारतर्फ ६९ अर्ब ५७ करोड र व्यवसाय तथा व्यावसायिक प्रतिष्ठानतर्फ ९ अर्ब ६० करोड रुपैयाँ बराबरको क्षति भएको छ।
आयोगले असोज ३० गते तयार पारेको ‘रसुवा–भोटेकोशी बाढी : सर्वेक्षणको प्रारम्भिक विवरण’ अनुसार रसुवा, नुवाकोट, धादिङ र गोरखाका १५ स्थानीय तहमा बाढीले क्षति पुर्याएको छ। चार जिल्लाका ६ हजार ८१७ घरपरिवार र ४९९ व्यवसाय तथा प्रतिष्ठान गरी कुल ७ हजार ३१६ घरपरिवार तथा प्रतिष्ठान प्रभावित भएका छन्। बाढीबाट ३२ हजार ८७२ जना प्रत्यक्ष प्रभावित भएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।
नेपाल सरकार मन्त्रिपरिषद्को भदौ १२ गतेको निर्णयअनुसार बाढीबाट भएको हानिनोक्सानीको विस्तृत मूल्याङ्कन, वित्तीय आवश्यकता आकलन र पुनर्निर्माण योजना तयार पार्न सर्वेक्षण गरिएको हो। त्यसका लागि ५८ टोलीमा १५६ जना प्राविधिक तथा प्रशासनिक जनशक्ति परिचालन गरिएको थियो।
प्रतिवेदन प्रारम्भिक घरधुरी सर्वेक्षणमा आधारित छ। यसमा पूर्वाधार, उत्पादनशील क्षेत्र, सामाजिक क्षेत्र र वातावरणमा भएको क्षति समेटेर अन्तिम प्रतिवेदन तयार गर्ने काम बाँकी रहेकाले समग्र क्षति अझै फरक हुन सक्नेछ।
नुवाकोटमा सबैभन्दा बढी प्रभावित
बाढीबाट सबैभन्दा बढी नुवाकोटका घरपरिवार प्रभावित भएका छन्। जिल्लामा ३ हजार ८४१ घरपरिवार प्रभावित भएको प्रारम्भिक विवरणमा उल्लेख छ। रसुवामा १ हजार ९२०, धादिङमा ९४८ र गोरखामा १०८ घरपरिवार प्रभावित भएका छन्।
बाढीबाट प्रत्यक्ष प्रभावित ३२ हजार ८७२ जनामध्ये १६ हजार ७१४ पुरुष, १६ हजार ८० महिला र ७८ जना अन्य वा विवरण नखुलेका व्यक्ति छन्। प्रभावित जनसङ्ख्यामा महिला र पुरुषको सङ्ख्या लगभग बराबर छ।
बाढीले घर तथा आवास संरचनामा ठूलो क्षति पुर्याएको छ। प्रतिवेदनअनुसार ३ हजार ६७ घरधनीका ४ हजार १५१ संरचनामा क्षति पुगेको छ। ती संरचनामा घर, ट्रस, गोठ, धन्सार, मतान, टहरा र अन्य भवन समावेश छन्।
क्षतिग्रस्त संरचनामध्ये २ हजार ७९२ घर, ६५१ ट्रस, २८८ गोठ, धन्सार तथा मतान, २६३ टहरा र १४२ अन्य संरचना छन्। संरचनाको सङ्ख्याका आधारमा घरहरू सबैभन्दा बढी प्रभावित भएका छन्।
क्षतिको प्रकृति हेर्दा २ हजार ९८९ संरचना पूर्ण रूपमा बगेका वा भत्किएका छन्। यो कुल क्षतिग्रस्त संरचनाको ७२.०१ प्रतिशत हो। त्यस्तै, ५०८ संरचना माटो तथा लेदोले पुरिएका छन् भने ३०२ संरचनामा आंशिक क्षति पुगेको छ। अन्य १४१ संरचना ढल्किएका र १९२ संरचनामा सामान्य क्षति भएको छ।
पुनःप्रयोगको अवस्थाबारे गरिएको आकलनले आवास पुनर्निर्माणको चुनौती देखाएको छ। कुल क्षतिग्रस्त संरचनामध्ये ३ हजार १९४ वटा अर्थात् ७६.९५ प्रतिशत पुनः प्रयोग गर्न नमिल्ने अवस्थामा छन्। ३३२ संरचना पूर्ण मर्मतपछि र ३२० संरचना सामान्य मर्मतपछि प्रयोग गर्न सकिने देखिएको छ।
यसले बाढी प्रभावित परिवारलाई तत्काल आवासको व्यवस्था गर्नेदेखि दीर्घकालीन पुनर्स्थापनासम्म ठूलो स्रोत आवश्यक पर्ने देखाउँछ।
प्रभावित परिवारको रोजाइमा सरकारी जग्गा र सामूहिक आवास
घर पूर्ण रूपमा क्षति भएका ३ हजार ६७ परिवारको स्थायी बसोबाससम्बन्धी रोजाइ पनि सर्वेक्षणमा समेटिएको छ। तीमध्ये सबैभन्दा धेरै ९३९ परिवार अर्थात् ३०.६२ प्रतिशतले सरकारले जग्गा उपलब्ध गराएमा सोही स्थानमा बस्न चाहेको बताएका छन्।
त्यस्तै, ७९७ परिवार अर्थात् २५.९९ प्रतिशतले बाढीअघि बस्दै आएको स्थानमै बस्ने इच्छा देखाएका छन्। सरकारले सामूहिक आवासको व्यवस्था गरेमा बस्न चाहने परिवार ५९० अर्थात् १९.२४ प्रतिशत छन्।
जिल्लाभित्रै आफ्नै जग्गामा बस्न चाहने परिवार ५६५ अर्थात् १८.४२ प्रतिशत छन् भने देशभित्रै अन्यत्र रहेको आफ्नै जग्गामा बस्न चाहने परिवार १५९ अर्थात् ५.१८ प्रतिशत छन्।
यी तथ्याङ्कले सबै प्रभावित परिवारको पुनर्स्थापनाको चाहना एउटै नभएको देखाउँछन्। केही परिवार पुरानै स्थानमा फर्कन चाहन्छन् भने केहीलाई सरकारी जग्गा वा सामूहिक आवास आवश्यक पर्ने देखिएको छ। त्यसैले पुनर्स्थापना योजना बनाउँदा सुरक्षित बसोबासको व्यवस्था र परिवारको रोजाइ दुवैलाई ध्यान दिनुपर्नेछ।
जग्गामै सबैभन्दा ठूलो क्षति
घरपरिवारतर्फको कुल ६९ अर्ब ५७ करोड रुपैयाँको प्रारम्भिक क्षतिमा जग्गा तथा भवनको क्षति ठूलो छ। घरले चर्चेको ५४.६५ हेक्टर जमिनमा घडेरीतर्फ १३ अर्ब २६ करोड रुपैयाँ बराबरको क्षति भएको अनुमान छ। भवन निर्माण लागततर्फ ११ अर्ब ९५ करोड रुपैयाँ बराबरको क्षति आकलन गरिएको छ।
त्यस्तै, ३ हजार ६१० परिवारको ५०७.९७ हेक्टर अन्य जग्गामा क्षति पुगेको छ। यसबाट मात्रै करिब ३५ अर्ब ४४ करोड रुपैयाँ बराबरको नोक्सानी भएको प्रारम्भिक अनुमान छ।
जग्गाको क्षतिले घर तथा भौतिक संरचना नष्ट भएको अवस्थाभन्दा फराकिलो समस्या देखाउँछ। बाढीले आवास मात्र नभई परिवारको स्वामित्वमा रहेको जमिनसमेत प्रभावित पारेको छ। यस्तो क्षतिको पुनर्मूल्याङ्कन, सुरक्षित क्षेत्रको पहिचान र पुनर्स्थापनाका लागि थप अध्ययन आवश्यक हुनेछ।
कृषि तथा पशुपन्छी क्षेत्रमा पनि क्षति पुगेको छ। २ हजार ९५१ परिवारको बालीमा २३ करोड २१ लाख रुपैयाँ बराबरको क्षति भएको छ। त्यस्तै, १ हजार ८७६ परिवारले भण्डारण गरेको खाद्यान्नमा १० करोड ४१ लाख रुपैयाँ बराबरको नोक्सानी भएको छ।
पशुपन्छी तथा माछापालनमा भएको क्षतिमा ६६४ ठूला पशु, ४ हजार ६०१ साना पशु, ६३ हजार ६३३ पन्छी र २४ हजार ५०८ किलो माछा नष्ट भएको विवरण छ। यस क्षेत्रमा भएको आर्थिक क्षति २१ करोड ४२ लाख रुपैयाँ आकलन गरिएको छ।
बाढीबाट १ हजार ११५ परिवारका सवारीसाधनमा १ अर्ब २४ करोड रुपैयाँ बराबरको क्षति भएको छ। त्यस्तै, २ हजार ३३० परिवारको नगद, बहुमूल्य तथा सांस्कृतिक वस्तुमा ५ अर्ब २ करोड रुपैयाँ बराबरको नोक्सानी भएको प्रारम्भिक विवरण छ।
घरायसी सामानतर्फ स्थायी प्रकृतिका टिकाउ सामग्रीमा १ अर्ब ४५ करोड रुपैयाँ र अस्थायी प्रकृतिका सामानमा ६६ करोड ३५ लाख रुपैयाँ बराबरको क्षति भएको छ। घर, जग्गा, कृषि उत्पादन, पशुपन्छी, सवारीसाधन, नगद र घरायसी सामानको क्षति जोड्दा प्रभावित परिवारको आर्थिक आधारमा ठूलो असर परेको देखिन्छ।
१ हजार ६३८ व्यवसाय प्रभावित, ९ अर्ब ६० करोडको क्षति
बाढीले घरपरिवारसँगै व्यापार तथा व्यवसायमा पनि ठूलो नोक्सानी पुर्याएको छ। प्रारम्भिक सर्वेक्षणअनुसार चार जिल्लाका १ हजार ६३८ व्यवसाय तथा प्रतिष्ठान प्रभावित भएका छन्। तीमध्ये नुवाकोटमा ९६२, रसुवामा ४१६, धादिङमा २४१ र गोरखामा १९ प्रतिष्ठान छन्।
प्रभावित व्यवसायमध्ये थोक तथा खुद्रा व्यापारको हिस्सा ४७.२५ प्रतिशत छ। आवास तथा खाद्य सेवाको हिस्सा २०.५७ प्रतिशत, कृषि, वन तथा मत्स्यपालनको १०.१३ प्रतिशत र अन्य सेवाको ८.३ प्रतिशत रहेको छ।
व्यवसायका सवारीसाधनमा मात्रै ९४ करोड रुपैयाँ बराबरको क्षति भएको प्रारम्भिक अनुमान छ। पशुपन्छी तथा माछापालनमा भएको नोक्सानीसहित व्यवसाय तथा प्रतिष्ठानतर्फ कुल ९ अर्ब ६० करोड रुपैयाँ बराबरको क्षति आकलन गरिएको छ।
व्यापार तथा सेवा क्षेत्रका प्रतिष्ठान प्रभावित हुँदा व्यवसाय सञ्चालन, सामानको भण्डारण, ढुवानी र स्थानीय आर्थिक गतिविधिमा असर पर्न सक्ने देखिन्छ। तर व्यवसाय बन्द भएको अवधि, रोजगारीमा परेको प्रभाव र उत्पादन वा कारोबारमा भएको कमीको विस्तृत विवरण अन्तिम प्रतिवेदनबाट स्पष्ट हुन बाँकी छ।
पुनर्निर्माणको वास्तविक आवश्यकता अझै यकिन हुन बाँकी
प्रारम्भिक सर्वेक्षणले रसुवा–भोटेकोशी बाढीबाट घरपरिवारतर्फ ६९ अर्ब ५७ करोड र व्यवसाय तथा प्रतिष्ठानतर्फ ९ अर्ब ६० करोड रुपैयाँ गरी कुल ७९ अर्ब १७ करोड रुपैयाँ बराबरको आर्थिक क्षति भएको देखाएको छ। यो रकम प्रारम्भिक आकलन हो, सम्पूर्ण क्षेत्रको अन्तिम क्षति विवरण होइन।
प्रतिवेदनमा पूर्वाधार, उत्पादनशील क्षेत्र, सामाजिक क्षेत्र र वातावरणमा भएको क्षतिको विस्तृत विवरण समेटेर अन्तिम मूल्याङ्कन तयार पार्ने काम भइरहेको उल्लेख छ। त्यसपछि मात्रै पुनर्निर्माणका लागि आवश्यक कुल वित्तीय स्रोत, प्राथमिकता र कार्ययोजनाको स्पष्ट तस्वीर आउनेछ।
अहिलेको विवरणले पुनर्निर्माणको चुनौती घर बनाइदिनुमा मात्र सीमित नभएको देखाउँछ। जग्गा गुमाएका परिवारको सुरक्षित बसोबास, कृषि तथा पशुपालनमा निर्भर परिवारको जीविकोपार्जन, प्रभावित व्यवसायको पुनःसञ्चालन र बाढीबाट क्षतिग्रस्त संरचनाको पुनर्निर्माणलाई एकीकृत रूपमा अघि बढाउनुपर्ने देखिन्छ।
प्रभावित परिवारमध्ये ठूलो हिस्साले सरकारी जग्गा वा सामूहिक आवासको विकल्प रोजेकाले पुनर्स्थापनाको योजना बनाउँदा सुरक्षित स्थान, जग्गाको उपलब्धता र परिवारको चाहनाबीच तालमेल मिलाउनु महत्त्वपूर्ण हुनेछ। अन्तिम प्रतिवेदनले क्षतिको थप विवरण र वित्तीय आवश्यकता स्पष्ट गरेपछि पुनर्निर्माणको प्राथमिकता तथा स्रोत व्यवस्थापनको आधार तयार हुनेछ।
press note_edxmjxi