भातभन्दा चिउरा नै किन? नेवारी संस्कृति र विज्ञानको एउटा अनौठो संगम

हामीमध्ये धेरैले दैनिक जीवनमा एउटा कुरा पक्कै अनुभव गरेका छौँ— टन्न सेतो भात खाएपछि केही बेरमै शरीर भारी हुने, आँखा झुम्म हुने र अल्छी लागेर निद्रा आउने गर्छ। वैज्ञानिक भाषामा यस अवस्थालाई ‘फूड कोमा’ (Food Coma) वा ‘पोस्ट-मिल ड्रोजिनेस’ (Post-meal Drowsiness) भनिन्छ।

तर, काठमाडौँ उपत्यकाको समृद्ध संस्कृति बोकेको नेवार समुदायमा भने चाडपर्व, भोजभतेर र विशेष गरी बडादशैँमा भातको साटो चिउरा (बजी) लाई मुख्य भोजनका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। आखिर नेवार समुदायले भातभन्दा चिउरालाई किन यति धेरै महत्त्व दिएका होलान्?

यसको पछाडि केवल सांस्कृतिक परम्परा वा स्वाद मात्र छैन, बरु पुर्खाहरूको अद्भूत व्यावहारिक विज्ञान लुकेको छ।

 ‘फूड कोमा’ र सेतो भातको असर

हामीले खाने सेतो भातमा ‘सिम्पल स्टार्च’ (Simple Starch) को मात्रा बढी हुन्छ। भात खाएपछि हाम्रो पाचन प्रणालीले उक्त स्टार्चलाई एकदमै छिटो ग्लुकोजमा परिणत गरिदिन्छ। यसले गर्दा रगतमा सुगरको मात्रा एक्कासि ह्वात्तै बढ्छ।

रगतमा बढेको सुगरलाई नियन्त्रण गर्न शरीरले तुरुन्तै ठूलो मात्रामा इन्सुलिन (Insulin) हर्मोन उत्पादन गर्छ। यो तीव्र परिवर्तनका कारण मानिसलाई तत्कालै सुस्ती हुने, अल्छी लाग्ने र निद्रा लाग्ने गर्छ।

 चिउरा बनाउने फरक प्रक्रिया र यसको वैज्ञानिक फाइदा

चिउरा बनाउने विधि सामान्य भात पकाउनेभन्दा पूर्ण रूपमा फरक र विशिष्ट हुन्छ:

• प्रक्रिया: धानलाई पहिले भिजाएर उसिनिन्छ, त्यसपछि सुकाइन्छ, ओखल वा मिलमा भुटेर अन्त्यमा कुटेर च्याप्टो बनाइन्छ।

• स्टार्चमा परिवर्तन: यो प्रक्रियाले गर्दा चामलमा रहेको स्टार्चको संरचनामा परिवर्तन आउँछ। यसरी तयार भएको चिउरामा ‘रेजिस्टेन्ट स्टार्च’ (Resistant Starch) को मात्रा बढ्छ।

• धीमो पाचन र सन्तुलित ऊर्जा: चिउरा सजिलै र छिट्टै पच्दैन, बरु बिस्तारै पच्छ। जसले गर्दा रगतमा सुगरको मात्रा एक्कासि बढ्न पाउँदैन र शरीरले लामो समयसम्म क्रमिक एवं निरन्तर ऊर्जा (Sustained Energy) प्राप्त गरिरहन्छ।

अझ नेवारी संस्कृतिमा चिउरा एक्लै खाइँदैन। यसलाई दही, समय्बजी (छोयला, अण्डा, भटमास, कालो सिमी) र मासुका परिकारहरूसँग मिसाएर खाइन्छ। प्रोटिन, फ्याट र फाइबरयुक्त यी परिकारहरूले चिउराको पाचन प्रक्रियालाई अझ सन्तुलित बनाउँछन्, जसले गर्दा पेट भरिए पनि निद्रा वा सुस्ती लाग्दैन।

इतिहास, श्रम र जीवनशैलीको सम्बन्ध

ऐतिहासिक रूपमा नेवार समुदाय मुख्यतः कृषि, काष्ठकला, धातु कला, भवन निर्माण र व्यापारमा संलग्न थियो। उनीहरूको दैनिक जीवन निकै श्रमसाध्य र ऊर्जाशील हुन्थ्यो।

दिनभर खेतबारी वा कारखानामा काम गर्दा पेट चाँडै खाली नहोस्, शरीरमा थकान नआओस् र काम गर्दा निद्रा नलागोस् भन्नका लागि चिउरा सबैभन्दा उत्तम ‘सुपरफूड’ साबित भयो। चाडबाड र भोजभतेरमा पनि धेरै मानिसहरू जम्मा भएर उत्सव मनाउनुपर्ने भएकाले शरीरलाई दिनभर सक्रिय राख्न चिउरा नै सबैभन्दा व्यावहारिक विकल्प थियो।

हाम्रा पुर्खाहरूले भोजनको छनोट केवल जिब्रोको स्वादका लागि मात्र गरेका थिएनन्। उनीहरूले आफ्नो दैनिक जीवनशैली, शारीरिक श्रम र स्वास्थ्यलाई गहिरोसँग बुझेका थिए।

आजको आधुनिक विज्ञानले प्रमाणित गरिरहेका पोषणसम्बन्धी तथ्यहरूलाई हाम्रा पुर्खाहरूले सयौँ वर्षअघि नै आफ्नो भान्छा र संस्कृतिमा ढालिसकेका थिए। त्यसैले, नेवारी परम्परामा चिउराको प्रयोग केवल एउटा परिकार मात्र होइन, स्वास्थ्य र सक्रिय जीवनशैलीको एउटा उत्कृष्ट वैज्ञानिक उदाहरण हो।