नेपाली सङ्गीतमा ‘द्विअर्थी’ र यौनजन्य शब्दको विवाद: लोकदोहोरीदेखि नेपहपसम्म

नेपाली सङ्गीतको इतिहास आफ्नै मौलिकता, लोक-बिम्ब र गम्भीरतामा अडिएको छ। तर, समयक्रमसँगै सङ्गीतको व्यावसायीकरण, डिजिटल मिडियाको पहुँच र हिप-हप (नेपहप) को आगमनसँगै गीतहरूमा प्रयोग हुने ‘द्विअर्थी’ (Double Meaning) शब्द, यौनजन्य सङ्केत र प्रत्यक्ष अश्लीलतालाई लिएर विभिन्न समयमा ठूला विवाद र कानुनी कारबाहीहरू भएका छन्।

पारम्परिक लोकदोहोरीका बिम्बदेखि आधुनिक र्‍याप ब्याटलसम्म पुग्दा ‘सिर्जनात्मक स्वतन्त्रता’ (Creative Freedom) र ‘सामाजिक/सांस्कृतिक मर्यादा’ बीचको टकराब निरन्तर जारी छ। साहित्यिक व्यङ्ग्य र लोक-ठट्टाबाट सुरु भएको यो यात्रा आज ‘डिजिटल भाइरलिजम’ र ‘शक भ्यालु’ (Shock Value) को जटिल मोडमा आइपुगेको छ।

१. पारम्परिक लोकदोहोरी: ग्रामीण बिम्ब कि अश्लीलता?

नेपाली ग्रामीण समाजमा ‘रोधी’ र ‘लोकदोहोरी’ मा केटा-केटीबीच व्यङ्ग्य र जिस्क्याउने परम्परा पुरानै हो। तर, परम्परागत र आधुनिक प्रस्तुतिबीच बिम्बको ठूलो फरक छ:

• कुमार बस्नेतका गीत र ‘रोस्टिक’ व्यङ्ग्य: वरिष्ठ लोक गायक कुमार बस्नेतका सिर्जनाहरू (जस्तै: “लप्सीको गेडो चुसेर”, “डल्ली मगरनी”)  मा ग्रामीण ठट्टा र यौनजन्य द्विअर्थी सङ्केतहरू पाइन्छन्। यद्यपि, तत्कालीन समाजले यसलाई केवल हास्य-व्यङ्ग्यका रूपमा ग्रहण गर्‍यो।

• रूपक र बिम्बको प्रयोग: पुराना लोकदोहोरीहरूमा महिलाको शरीर वा यौन भावनालाई सुन्तला, काँक्रो, गाग्री वा फलफूलका बिम्ब बनाएर व्यक्त गर्ने चलन थियो। आधुनिक विश्लेषकहरूका अनुसार यी शब्दहरूमा अन्तर्निहित रूपमा द्विअर्थी सन्देश लुकेका हुन्थे, तर ती प्रत्यक्ष र आक्रामक भने हुँदैनथे।

• ज्योती मगर र ‘ढाडे बिरालो’ विवाद: आधुनिक लोकदोहोरीमा गायिका ज्योति मगरको गीत “ढाडे बिरालो” मा दूध खान घरभित्र छिर्ने बिरालोलाई यौनजन्य सङ्केतका रूपमा प्रयोग गरिएको भन्दै ठूलो आलोचना भयो। गीतका शब्द र ध्वनि प्रभावका कारण यसलाई मिडियामा प्रतिबन्ध लगाउने प्रयास हुनुका साथै मञ्चीय पहिरनका कारण राष्ट्रिय लोक तथा दोहोरी गीत प्रतिष्ठानले उनलाई चेतावनी र बहिष्कारको घोषणासमेत गरेको थियो।

• ‘मकै बारी दर्याम दर्याम’ र भाइरल संस्कृति: सन् २०२४ (वि.सं. २०८ि१) मा विशाल सोनी र सुष्मा शाही ठकुरीको गीत “हरियो काँक्रो कर्याम कर्याम, मकै बारी दर्याम दर्याम…” भाइरल भयो। ग्रामीण क्षेत्रमा प्रेमी-प्रेमिका भेटिने गुप्त ठाउँ मानिने ‘मकै बारी’ र ‘काँक्रो’ लाई प्रत्यक्ष रूपमा यौनजन्य प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गरी सङ्गीतको मर्म बिगारेको आरोप यस गीतमाथि लाग्यो।

२. नेपहप र र्‍याप सङ्गीत: शब्दको सीमा र कानुनी दायरा

नेपाली हिप-हप (Nephop) को आगमनसँगै सङ्गीतमा सडकका ठेट शब्द, अश्लीलता र गालीगलौज खुलेआम प्रयोग हुन थाले, जसले राज्यको सुरक्षा निकायलाई नै हस्तक्षेप गर्न बाध्य बनायो:

• भिटेन (VTEN) र प्रहरी हिरासत: र्‍यापर समीर घिसिङ ‘भिटेन’ का गीतहरू (जस्तै: “हामी यस्तै त हो नि ब्रो”) मा यौनजन्य शब्द, लागुऔषधको प्रयोग र प्रहरीप्रति लक्षित गालीहरूका कारण सन् २०१९ मा प्रहरीको साइबर ब्युरोले उनलाई पक्राउ गर्‍यो। अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताका पक्षधरहरूको विरोधपछि उनी रिहा भए पनि यसले डिजिटल सामग्रीको सेन्सरसिप र सीमाबारे बहस छेड्यो।

• बालेन शाहको ‘र बार्ज’ (Raw Barz) विवाद: काठमाडौँ महानगरपालिकाका मेयर हुनुअघि बालेन्द्र (बालेन) शाह अन्डरग्राउन्ड र्‍यापर थिए। सन् २०१२ तिर युट्युबमा भाइरल भएको ‘र्‍याप ब्याटल’ मा प्रतिस्पर्धीलाई हराउन अत्यधिक अश्लील, यौनजन्य गाली र लैङ्गिक रूपमा अपमानजनक शब्दहरू प्रयोग गरिएको थियो। उनी राजनीतिमा आएपछि उक्त भिडियो पुनः भाइरल भयो र यौनिक तथा लैङ्गिक अल्पसङ्ख्यक अधिकारकर्मीहरूले अपमानजनक शब्द (‘छक्का’) प्रयोग गरी घृणा फैलाएको भन्दै साइबर ब्युरोमा उजुरी दिए।

३. फिल्म, तीज गीत र ‘मास्टर्नी’ विवाद

व्यावसायिक फाइदा र भ्युजका लागि पर्वतीय गीत र चलचित्र प्रवर्द्धनमा समेत यस्ता शब्दहरूको दुरुपयोग हुन थालेको छ:

• तीज गीतको विकृति (‘बीच बीचमा’): परम्परागत रूपमा नारी वेदना र भक्ति व्यक्त गरिने तीज गीतहरूमा ‘पार्टी कल्चर’, रक्सी र द्विअर्थी संवाद पसेको भन्दै गायक दुर्गेश थापाको “बीच बीचमा” शृङ्खला विवादमा पर्‍यो। लोक तथा दोहोरी गीत प्रतिष्ठानले उनलाई साधारण सदस्यताबाट समेत निलम्बन गरेको थियो।

• ‘मास्टर्नी’ फिल्मको ‘म्याथ सिक्ने’ काण्ड: चलचित्र ‘मास्टर्नी’ को प्रमोशनल गीत “म्याथ सिक्ने” (गायक: दुर्गेश थापा/बबिना किराती, अभिनय: प्रियंका कार्की/आर्यन सिग्देल) मा ‘गणित सिकाउने’ बहानामा राखिएका शब्दहरू प्रत्यक्ष रूपमा नेपाली अश्लील गाली र यौनजन्य शब्दसँग उच्चारणमा ठ्याक्कै मिल्दो बनाइयो।

• ‘पिर’ र ‘सकम्बरी’ (प्रकाश सपुत): गायक प्रकाश सपुतका गीतहरू भने सामाजिक-राजनीतिक विषयका कारण विवादमा परे। “पिर” मा पूर्वमाओवादी लडाकुको देहव्यापारसम्मको बाध्यता देखाएपछि दृश्य सम्पादन गर्नुपर्‍यो भने “सकम्बरी” मा महिलाप्रतिको दृष्टिकोण परम्परागत (Misogynistic) रहेको भन्दै अधिकारकर्मीहरूले आलोचना गरे।

४. अश्लील र द्विअर्थी शब्द भित्रिनुका मुख्य कारणहरू

1. एल्गोरिदम र भाइरलिजमको दौड: युट्युब र टिकटक जस्ता प्लेटफर्ममा क्लिकबाइट थम्बनेल, सनसनीपूर्ण शीर्षक र उत्तेजक शब्दले दर्शकको ध्यान छिटो खिच्छन्। डिजिटल बजारको भीडमा ‘शक भ्यालु’ बाट छिटो भाइरल हुने र पैसा कमाउने होडबाजी नै यसको मुख्य कारक हो।

2. महोत्सव र स्टेज शोको माग: मेला-महोत्सवहरूमा सन्देशमूलक कथाभन्दा दर्शकलाई तत्काल तान्ने, उफ्रिएर नाच्न मिल्ने र भड्किला गीतहरूको माग बढेकाले कलाकारहरू सस्ता शब्दतर्फ आकर्षित भएका हुन्।

3. रत्यौली संस्कृतिको विकृत रूपन्तरण: परम्परागत रूपमा रत्यौली (बिहेको रात महिलाहरू मात्र बसेर गाइने गीत) मा हुने वयस्क ठट्टा निश्चित बन्द घेराभित्र सीमित हुन्थ्यो। तर, आजका कलाकारहरूले त्यो सामाजिक सन्दर्भ (Context) बिर्सेर युट्युबमार्फत सार्वजनिक गर्दा सामाजिक आक्रोश निम्तिएको हो।

५. संस्थागत प्रतिरोध र आगामी बाटो

यस्ता गीतहरूले सामाजिक मर्यादामा प्रहार गरेपछि विभिन्न क्षेत्रबाट प्रतिवाद भएका छन्:

• पेसागत संघ-संस्थाको दबाब: ‘म्याथ सिक्ने’ गीतले महिला शिक्षिका र शिक्षण पेसाकै घोर अपमान गरेको भन्दै नेपाल शिक्षक महासङ्घ ले कडा प्रतिवाद गर्‍यो। चौतर्फी दबाब र कानुनी कारबाहीको जोखिमपछि निर्माण टोलीले सार्वजनिक माफी माग्दै गीतलाई युट्युबबाट पूर्ण रूपमा हटाउन (Takedown) बाध्य भयो।

• प्रतिष्ठान र प्रहरीको भूमिका: राष्ट्रिय लोक तथा दोहोरी गीत प्रतिष्ठानले अश्लील गीत गाउने कलाकारको सदस्यता निलम्बन गर्ने गरेको छ भने कानुनी सीमा नाघ्दा प्रहरी र साइबर ब्युरोले भिडियो हटाउन लगाउने र सोधपुछ गर्ने गरेको छ।

नेपाली सङ्गीतमा ‘द्विअर्थी’ शब्द र यौनजन्य सन्देशको प्रयोग कुनै नयाँ विषय होइन। पहिलेका सङ्गीतमा यस्ता कुराहरू बिम्ब, रूपक र ग्रामीण ठट्टाका रूपमा लुकेका हुन्थे भने वर्तमान समयमा डिजिटल भ्युज र भाइरल हुने होडबाजीका कारण यी शब्दहरू प्रत्यक्ष, अश्लील र आक्रामक बनेका छन्।

कलाकारहरू यसलाई ‘सिर्जनात्मक स्वतन्त्रता’ र ‘समाजको ऐना’ भन्दै बचाउ गर्छन् भने समाज र नियामक निकायहरू यसलाई सांस्कृतिक विचलन मान्छन्।

राज्यको कठोर प्रशासनिक धरपकड ले सिर्जनात्मकता मसिने जोखिम हुन्छ भने पूर्ण छुट दिँदा सामाजिक मर्यादा भत्किन्छ। त्यसैले, कलाकार स्वयंको सामाजिक उत्तरदायित्व, प्रतिष्ठानको कडा आन्तरिक नियमन र दर्शकको विवेकपूर्ण छनोट नै यस विकृति रोक्ने दिगो र परिपक्व उपाय हुन सक्छ।