रातो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा: परम्परा र जीवन्त संस्कृतिको भव्य उत्सव

काठमाडौं उपत्यका अन्तर्गत ललितपुरमा मनाइने रातो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा केवल एउटा धार्मिक पर्व मात्र होइन, यो शताब्दीयौंदेखिको जीवन्त इतिहास, गहिरो सांस्कृतिक परम्परा र रहस्यमय किंवदन्तीहरूको अनुपम संगम हो। वर्षा र सहकालका देवता मानिने करुणामय लोकेश्वरको सम्मानमा आयोजना हुने यो जात्रा नेपालको सबैभन्दा लामो र भव्य रथयात्राहरू मध्ये एक हो। यसले धार्मिक आस्था, सामाजिक एकता र कलात्मक अभिव्यक्तिको त्रिवेणीलाई प्रस्तुत गर्दछ। यो जात्रा हिन्दू र बौद्ध धर्मावलम्बी दुवैले समान श्रद्धा र भक्तिभावका साथ मनाउँछन्। यसले नेपालको सदियौंदेखिको धार्मिक सहिष्णुता र सद्भावको अनुपम परम्परालाई विश्वसामु प्रस्तुत गर्दछ।

नेपालकै सबैभन्दा लामो रातो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रामा विभिन्न धार्मिक विधि विधान र परम्परागत प्रचलनहरू समावेश छन्:

मच्छिन्द्रनाथलाई दुध दहीले महास्नान गराउनुको साथै पाटनमा मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा र जावलाखेलमा मच्छिन्द्रनाथको भोटोजात्रा गरिन्छ।

माःसिमा अर्थात आमाको प्रतीकको रुख, लगनखेलमा मच्छिन्द्रनाथलाई महास्नान गराई पन्ध्र दिनपछि बैशाख महिनाको शुक्लपक्ष प्रतिपदाका दिन रथारोहण गराई चार दिनपछि ललितपुरको पुल्चोकबाट सुरु गरिन्छ ।

रथ निर्माणको भव्य तयारी: वैशाख शुक्ल प्रतिपदाको दिन ललितपुरको पुल्चोकमा रथ निर्माणको कार्य आरम्भ हुन्छ। स्थानीय नेवार समुदायका दक्ष कारीगरहरू परम्परागत ज्ञान र सीपको प्रयोग गरी लगभग ६० फिट अग्लो विशाल रथ तयार गर्छन्। काठ, बाँस, बेत र अन्य प्राकृतिक सामग्रीहरूको प्रयोग गरी यो कलात्मक रथ निर्माण गरिन्छ। रथलाई विभिन्न देवीदेवताका रंगीन चित्र, धार्मिक प्रतीक र ध्वजापताकाले आकर्षक रूपमा सजाइन्छ। रथ निर्माणको प्रत्येक चरणमा धार्मिक विधिहरूको पालना गरिन्छ र यो सामुदायिक सहभागिताको उत्कृष्ट उदाहरण हो।

मच्छिन्द्रनाथको रथारोहण: अक्षय तृतीयाको शुभ दिनमा विशेष धार्मिक अनुष्ठानका साथ मच्छिन्द्रनाथको मुर्तिलाई रथमा विराजमान गराइन्छ। यस अवसरमा भक्तजनहरूले भव्य पूजाआजा गर्छन् र भजनकीर्तन तथा परम्परागत संगीतले वातावरण भक्तिमय बन्छ।

रथ तान्ने रोमाञ्चक यात्रा: रथयात्राको सबैभन्दा रोमाञ्चक पक्ष भनेको विशाल रथलाई भक्तजनहरूले डोरीको सहायताले तानेर विभिन्न स्थानहरूमा लैजानु हो। पुल्चोकबाट सुरु भएको यो यात्रा गाबहाल, मंगलबजार, सुन्धारा, लगनखेल हुँदै जावलाखेलसम्म पुग्छ। गाबहाल, मंगलबजार, सुन्धारा हुदै लगनखेल पुगेपछि नरिवल खसाल्ने कार्यक्रम हुन्छ । हजारौं भक्तजनहरूको उत्साह र सहभागिताले यो यात्रा एक भव्य उत्सवमा परिणत हुन्छ। रथ तान्ने क्रममा विभिन्न स्थानमा विश्राम लिइन्छ र त्यहाँ स्थानीय समुदायले देवताको स्वागत र पूजा गर्छन्। बाटोमा परम्परागत नेवारी बाजागाजा (धः बाजा, नायखिं बाजा, पछिमा बाजा आदि) को मनमोहक धुन र विभिन्न सांस्कृतिक झाँकीहरूले दर्शकहरूलाई मोहित पार्छन्।

विभिन्न स्थानमा धार्मिक अनुष्ठान: रथयात्राको मार्गमा पर्ने प्रत्येक महत्त्वपूर्ण स्थानमा विशेष धार्मिक अनुष्ठानहरू गरिन्छन्। पुजारीहरूले वैदिक मन्त्रोच्चारण र तान्त्रिक विधिपूर्वक पूजापाठ गर्छन्। भक्तजनहरूले फूल, अक्षता, धूप र विभिन्न प्रकारका नैवेद्य चढाएर मच्छिन्द्रनाथको आशीर्वाद लिन्छन्। यी अनुष्ठानहरूले जात्राको धार्मिक महत्त्वलाई अझ प्रगाढ बनाउँछन्।

जावलाखेलमा भोटो जात्राको भव्यता: याक:मिसा अर्थात एकल महिलाको भुज्याजात्रा मनाई सकेपछि तिथि जुराई जावालाखेल पुगेको चौथो दिन राष्ट्रप्रमुखको आतीथ्यमा भोटोजात्रा गरी भोटो देखाइन्छ । तोकिएको शुभ साइतमा राष्ट्र प्रमुखको उपस्थितिमा पुजारीले मच्छिन्द्रनाथको मुर्तिको अगाडि राखिएको बहुमूल्य भोटोलाई चारै दिशामा फर्काएर देखाइ भोटो जात्रा सम्पन्न गरिन्छ ।

बुङ्मतीको यात्रा र जात्रा समापन: भोटो जात्रा सम्पन्न भएपछि रथलाई पुनः तानेर ललितपुरको दक्षिणी भेगमा रहेको बुङ्मती लगिन्छ। बुङ्मतीलाई मच्छिन्द्रनाथको स्थायी निवास हो र उनी वर्षको ६ महिना त्यहाँ विराजमान हुन्छन्। बुङ्मती पुगेपछि रथलाई बिस्तारै भत्काइन्छ र मच्छिन्द्रनाथको मुर्तिलाई मन्दिरमा स्थापित गरिन्छ। यस अवसरमा ललितपुरको टंगलबाट मीननाथको रथयात्रा र कुमारी छेः अर्थात कुमारीघरबाट कुमारीलाई पनि रथमा राखी कुमारीको रथयात्रा गरिन्छ। यसरी रातो मच्छिन्द्रनाथको वर्षभरिको भव्य रथयात्रा विधिवत रूपमा समापन हुन्छ र भक्तजनहरू अर्को वर्षको जात्राको प्रतीक्षामा रहन्छन्।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि :

रातो मच्छिन्द्रनाथलाई बौद्धहरूले बोधिसत्त्व अवलोकितेश्वरको रूपमा मान्दछन्, जो करुणा र मुक्तिका प्रतीक हुन्। हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले उनलाई वर्षा र कृषिका देवताको रूपमा पूजा गर्छन्। यसरी दुवै समुदायमा समान रूपले श्रद्धा गरिने यो  रथयात्राको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि रोचक छ।

किंवदन्ती अनुसार करिब १४ सय वर्ष पहिले , काठमाडौं उपत्यकामा १२ वर्षसम्म भीषण खडेरी परेको थियो। पानी नपरेका कारण अन्नबाली सुक्यो र मानिस तथा पशुचौपायामा हाहाकार मच्चियो। भत्तपुरका लिच्छवी राजा नरेन्द्रदेवका पालामा गुरु गोरखनाथ नवनागको आसन बनाई बसिदिएका कारण मुलुकमा पानी नपरी लामो खडेरी परेको तथा भोकमरी, महामारीबाट जनताको अकालमा मृत्यु र बाह्र वर्षसम्म पानी नपरी अनिकाल लाग्यो । सो बखत राजा नरेन्द्रदेव,  काठमाडौँका तान्त्रिक बन्धुदत्त आचाजु (बज्राचार्य)‌, यःल अर्थात ललितपुरका ललित ज्यापु भारतको आसाम, कामरू कामाक्ष गई तान्त्रिकले मन्त्र गरी मच्छिन्द्रनाथलाई भमरा बनाई अष्टमंगल कलशमा हाली वुंगद्य अर्थात रातो मच्छिन्द्रनाथलाई नेपालमा ल्याएका थिए। आफ्ना गुरु मच्छिन्द्रनाथ देखेपश्चात् नवनागलाई आसन बसेका गोरखनाथ गुरुको दर्शनका लागि उठेर जाने क्रममा नवनाग मुक्त भई वर्षा भएको र सहकाल लागेको विश्वास छ। कामरू कामाक्षबाट नेपाल ल्याउने क्रममा राक्षस कुलमा जन्मेका सयजना मध्ये सबैभन्दा कान्छो मच्छिन्द्रनाथलाई नेपाल ल्याउन आमाले बाधा अवरोध गरी आफ्नो केश फिजाई बाटो रोकि राखेकोमा तान्त्रिकले मन्त्र गरेपछि मच्छिन्द्रनाथले बिस्तारै केश हटाई निस्कने क्रममा एउटा केश पाऊले छोएकोले मच्छिन्द्रनाथको पाऊमा पछि गएर चोट लागि कोप भई निको नभएकोले हालसम्म पनि पाऊ चाँदीको बट्टाभित्र छोपेर राखेको देख्न पाइन्छ। बिहान सबेरै दर्शन गर्न गएको बेला पुजारीलाई अनुरोध गरेमा पाऊ दर्शन गराईन्छ। मच्छिन्द्रनाथको आगमनसँगै वर्षा सुरु भई खडेरी अन्त्य भएको मानिन्छ। त्यसै समयदेखि मच्छिन्द्रनाथको कृपालाई स्मरण गर्दै यो रथयात्रा प्रत्येक वर्ष आयोजना गर्ने परम्परा सुरु भएको हो।

नागको कथा र भोटो जात्रा:

किंवदन्ती अनुसार यो यात्रा शुरु भइसकेपछि नागराज कर्कोटककी रानीको आँखा दुखेकोले वैद्यको खोजीमा लागे। उनी मानिसको रूप धारण गरेर नागपोखरीबाट बाहिर निस्किए। खेतमा काम गरिरहेका किसानलाई वैद्य ठानी नागलोक अर्थात् टौदह लगे। नागराजको अगाडि डराएका किसानले मच्छिन्द्रनाथको प्रार्थना गरी कानको पछाडि माड्डदा निस्केको मयललाई औषधिका रूपमा दिए। औषधिले रानीको आँखा दुख्ने रोग निको भयो। त्यसपछि नागराज खुसी भएर तपाईंलाई म केही दिन चाहन्छु भनेछन्। विभिन्न पत्थरहरूले जडित अमूल्य भोटो किसानले देख्छन् र सोहि भोटो माग्छन्‌। नागराजाले उनलाई भोटो दिएर पठाएछन्।

एक दिन किसानलाई खेतको काम गर्न जाँदा भोटो लगाएर जान मन लागेछ। खेतको काम गर्दा उनलाई गर्मी भएछ। भोटो खोलेर आलीमा राखेका रहेछन्। त्यो बेलामा भूत आएर त्यो भोटो चोरेर लगेछ। किसानले काम गरेर फर्किंदा आलीमा आफ्नो भोटो देखेनछन्। त्यसपछि दुःखी भएर घर फर्केछन्। संयोगले कुनै दिन  त्यसकै आसपासमै जावलाखेलमा मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा हुँदै रहेछ । जात्रा हेर्न किसान गएछन्।

भूतलाई पनि रथयात्रा हेर्न मन लागेछ । ऊ पनि त्यही भोटो लगाएर रथयात्रा हेर्न गएछ । किसानले भूतलाई आफ्नो भोटो लगाएको देखेछन्। किसान र भूत बीच भिडन्त भई विवाद भएछ। सो विवाद राजासमक्ष पुर्याउँदा लिच्छवी राजा गुणकामदेवले पर्याप्त प्रमाणको अभावमा भोटो कसको हो भनेर निर्णय गर्न सकेनन् । उनले प्रमाण लिएर नआउन्जेल सो भोटो मछिन्द्रनाथको जिम्मा लगाए र रथमा राखेर अर्को वर्ष कसैको प्रमाण छ कि भनी जानकारी लिने उद्देश्यले त्यसलाई देखाए। सोही परम्पराअनुसार प्रत्येक वर्ष मछिन्द्रनाथको रथयात्राको अन्तिम दिन सो भोटो कसको हो भनी रथको बुर्जाबाट गुठी संस्थानका अधिकारीले चारैतिर घुमाउँदै तीनपटकसम्म देखाउने प्रचलन रहिआएको छ।

नेपालमा रातो मच्छिन्द्रनाथ बाहेक लिच्छवीकालीन र मल्लकालीन समयमा स्थापित भएका अन्य चारवटा मच्छिन्द्रनाथका मूर्ति र मन्दिरहरू रहेका छन् । त्यस अन्तर्गत काठमाडौं र नालाको सेतो मच्छिन्द्रनाथ हुन्। त्यस्तै रातो मच्छिन्द्रनाथमा पाटन, दोलखा र किर्तीपुर चोभारको मच्छिन्द्रनाथ पर्दछन्। पाटन, दोलखा र काठमाडौंका मच्छिन्द्रनाथहरूलाई परम्परागत रूपमा रथमा विराजमान गराई जात्र मनाउने चलन रहिआएको छ ।