नेपाली अर्थतन्त्रको चक्रव्यूह: कर्जा नबढ्नुमा लगानीकर्ताको मनोबल मात्र दोषी कि डिमान्ड साइडको संकट?

के लगानीकर्ता र उद्योगीहरूको खस्किएको मनोबल मात्र नेपालमा कर्जाको माग कम हुनुको एकमात्र कारण हो?

ठूला बैंकरहरू र संस्थागत वित्तीय विश्लेषकहरूले किन मुख्य रूपमा “सीआईबी (केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरो) को अनुसन्धान, पक्राउ र वर्तमान राजनीतिक घटनाक्रमका कारण लगानीकर्ताहरूमा मनोबल घटेको छ” भन्ने कुरामा मात्र जोड दिन्छन् ?

जब बैंकरहरू यस्तो तर्क गर्छन्, तिनीहरूले यो संकटलाई अत्यन्तै सीमित र संस्थागत आत्म-रक्षाको दृष्टिकोणबाट हेरिरहेका हुन्छन्। इरान युद्ध, महँगी र ब्रेन ड्रेन जस्ता बृहत् आर्थिक यथार्थहरू ठूला समस्या भए पनि, बैंकरहरूले राजनीतिक र अनुसन्धानको दबाबलाई मात्र बढी प्राथमिकता दिनुको पछाडि मुख्यतया निम्नलिखित कारणहरू छन्:

नियमित बैंकिङ कार्यमै आपराधिक अभियोग लाग्ने प्रत्यक्ष खतरा:

• कलम चलाउँदा जेल जानुपर्ने डर: पछिल्लो समय सामान्य कर्जा प्रवाह, धितो लिलामी र ऋण पुनर्संरचनाका विषयलाई लिएर उच्च पदस्थ बैंकर र व्यावसायिक घरानाका व्यक्तिहरूमाथि सीआईबीले गरेको अनुसन्धान र पक्राउका घटनाले बैंकिङ क्षेत्रमा ठूलो त्रास पैदा गरेको छ।
• व्यक्तिगत जवाफदेहिताको जोखिम: मन्दीका कारण कुनै साधारण व्यापारिक कर्जा खराब भयो भने पनि वर्तमान राज्यको निगरानीमा त्यसलाई कानुनतः “ठगी, आपराधिक विश्वासघात वा मिलेमतो” को रूपमा बङ्ग्याउन सकिन्छ भन्ने डर बैंकरहरूमा छ। स्वाभाविक रूपमा, आत्म-रक्षा पहिलो प्राथमिकता बन्छ: यदि कर्जा प्रवाह गर्दा सीईओ नै हत्कडीमा पर्नुपर्ने हो भने, कर्जा नदिनु नै सुरक्षित हुन्छ।

सञ्चालक समिति र व्यावसायिक घरानाहरूको अन्योन्याश्रित सम्बन्ध:

• व्यवसायीहरूसँगको गहिरो साँगाठ: नेपालका धेरै वाणिज्य बैंकहरूमा संस्थापक र प्रमुख शेयरधनीहरू स्वयम् ठूला व्यापारिक घराना र औद्योगिक समूहहरूसँग प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा जोडिएका छन्। जब प्रतिष्ठित व्यावसायिक नेतृत्व वा कर्जाग्रहीहरूमाथि कानुनी कडाइ हुन्छ, तब त्यसले बैंकहरूको स्वामित्व र नेतृत्व तहलाई नै हल्लाउँछ।

दीर्घकालीन संरचनात्मक प्रवृत्तिप्रतिको संस्थागत बेवास्ता

• अल्पकालीन जोखिममा मात्र ध्यान: बैंकरहरू सधैं अल्पकालीन कर्जा जोखिम, तरलता (Liquidity) र खराब कर्जा (NPL) को चक्रमा बाँचिरहेका हुन्छन्। बैंकरहरूको मुख्य काम दैनिक रूपमा तरलता (Liquidity), खराब कर्जा (NPL) र धितो व्यवस्थापन गर्नु हो। उनीहरू सधैं ब्यालेन्स सिट (Balance Sheet) को अंक र कानुनी जोखिममा मात्र केन्द्रित हुने भएकाले, उनीहरूलाई केन्द्रीय बैंकको निर्देशनको दाँजोमा मध्यपूर्वको द्वन्द्व वा युवा पलायन जस्ता बाह्य तथा दीर्घकालीन विषयहरू दैनिक कार्यसञ्चालनमा टाढाका विषय जस्तो लाग्छन्।
• आफ्नो जिम्मेवारी र कमजोरी लुकाउन (Shifting Blame): अर्थतन्त्रका बाह्य कारणहरू (जस्तै: विदेश पलायन, रेमिटेन्समा निर्भरता, वा आयातित महँगी) लाई सम्बोधन गर्न वा समाधान गर्न बैंक वा सरकारले मात्र तत्कालै सक्दैन। तर “राजनीतिक अस्थिरता र सीआईबीको त्रास” लाई दोष दिँदा उनीहरूलाई सरकारको ध्यानाकर्षण गराउन र आफ्ना नीतिगत कमजोरीबाट ध्यान पन्छाउन सजिलो हुन्छ।

बैंकिङ क्षेत्रका विज्ञहरू किन खस्किएको मनोबललाई मात्र एकमात्र कारण दाबी गर्दै आएका छन्?

बैंकरहरूको यो कथनले पैसाको आपूर्ति (Supply Side) किन डरका कारण ठप्प छ भन्ने मात्र प्रष्ट पार्छ, तर बजारको माग (Demand Side) किन युवा पलायन र महँगीका कारण सुक्दै गएको छ भन्ने कुरालाई बेवास्ता गर्छ।

वास्तवमा नेपालको बजारको माग र कर्जा प्रवाह सुस्त हुनुका पछाडि आन्तरिक कारणहरू मात्र नभई तल उल्लिखित जनसांख्यिकीय परिवर्तन र बाह्य आर्थिक झट्काहरूले पनि ठूलो भूमिका खेलेका छन्।

युवाहरूको ठूलो पलायन र ‘ब्रेन ड्रेन‘ (बौद्धिक तथा जनशक्ति पलायन)

• उत्पादक उमेर समूहको विसर्जन: नेपालको सक्रिय र ऊर्जावान युवा जनसङ्ख्या (विशेष गरी २० देखि ३५ वर्ष उमेर समूह) व्यापक रूपमा देश छोड्दैछ। हरेक वर्ष लाखौं युवाहरू अध्ययन वा रोजगारीको सिलसिलामा अस्ट्रेलिया, क्यानडा, जापान, युरोप, अमेरिका तथा खाडी मुलुकतर्फ आकर्षित भइरहेका छन्।
• स्थायी बसोबासको प्रवृत्ति: परम्परागत वैदेशिक रोजगारीभन्दा फरक, हालका युवाहरू स्थायी बसोबास (PR) र दीर्घकालीन रूपमा विदेशमै सेटल हुने उद्देश्यले बाहिरिरहेका छन्। यसले नेपाललाई दक्ष जनशक्ति, सम्भावित उद्यमी र उदीयमान उपभोक्ता वर्गबाट वञ्चित गराएको छ।

आन्तरिक उपभोक्ता बजार र बजार मागमा आएको संकुचन

• उपभोक्ता वर्गको अभाव: बजारमा किनमेल गर्ने, घरजग्गा जोड्ने र उपभोग्य वस्तुको माग सिर्जना गर्ने मुख्य उपभोक्ता वर्ग नै विदेशिएपछि देशभित्रको खुद्रा व्यापार, अटोमोबाइल, इलेक्ट्रोनिक्स र सेवा क्षेत्रको मागमा गम्भीर गिरावट आएको छ।
• लगानीको अनिश्चितता: बजारमा माग नै नभएपछि उद्योगी तथा व्यवसायीहरू नयाँ व्यवसाय विस्तार गर्न वा ऋण लिएर उत्पादन बढाउन उत्साहित छैनन्।

उच्च शिक्षा र आवास क्षेत्रमा परेको असर

• रित्तिँदै गरेका शैक्षिक संस्थाहरू: प्लस टु (कक्षा १२) पास गरेलगत्तै अधिकांश विद्यार्थीहरू विदेश जान थालेपछि नेपालभित्रका कलेज र विश्वविद्यालयहरूमा विद्यार्थी संख्या घट्दो छ। यसले शैक्षिक संस्थाहरू वरपरको स्थानीय अर्थतन्त्रलाई समेत असर पारेको छ।
• आवास र घरजग्गा बजारमा मन्दी: नेपालमा घरजग्गा र आवास बजारको मुख्य माग युवा दम्पती वा उदीयमान पेसाकर्मीहरूबाट आउने गर्दछ। तर, मुख्य उपभोक्ता नै विदेशिएपछि घरजग्गाको माग घटेको छ र बैंकहरूको कर्जा प्रवाह ठप्प प्रायः भएको छ।

भूराजनीतिक द्वन्द्व र इन्धन मूल्यको असर (इरान युद्ध आदि)

• आयातित महँगी: मध्यपूर्वको तनाव र इरान युद्ध जस्ता भूराजनीतिक द्वन्द्वका कारण विश्वव्यापी आपूर्ति शृङ्खला प्रभावित भएको छ। पूर्ण रूपमा आयातमा निर्भर नेपालमा यसले पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य आकाश्याएको छ।
• ढुवानी र उपभोग्य वस्तुको मूल्यवृद्धि: इन्धन र ढुवानी लागत उच्च हुँदा दैनिक उपभोग्य वस्तु, खाद्यान्न र निर्माण सामग्रीको मूल्यमा भारी वृद्धि भएको छ, जसले आम जनताको क्रयशक्तिलाई थप कमजोर बनाएको छ।

पर्यटन क्षेत्रमा आएको अवरोध

• हवाई मार्ग र उडानमा समस्या: पश्चिम एसियाको द्वन्द्वका कारण अन्तर्राष्ट्रिय हवाई मार्गहरू प्रभावित भएका छन् र विश्वव्यापी रूपमा हवाई भाडा बढेको छ।
• पर्यटक आगमनमा कमी: युरोप र अमेरिका लगायतका प्रमुख पर्यटन स्रोत बजारबाट नेपाल आउने पर्यटकहरूको संख्यामा असर परेको छ, जसले गर्दा पर्यटन व्यवसायीहरूको आम्दानी घटेर उनीहरूको कर्जा तिर्ने क्षमतामा ह्रास आएको छ।

बजार कारकहरूको संक्षिप्त सारांश

– अभिषेक बराल