नेपाली समाजमा ‘फोमो’ (FOMO) को बढ्दो प्रभाव र यसका मनोवैज्ञानिक असरहरू

हातमा स्मार्टफोन, स्क्रिनमा टिकटक, फेसबुक वा इन्स्टाग्रामका रिल्स, अनि मनमा एउटा छुट्टै छटपटी—”संसार कहाँबाट कहाँ पुगिसक्यो, सबैजना कति रमाइलो गरिरहेका छन्, म मात्र पछि परेँ कि?” अचेल नेपाली समाजमा यो मानसिक अवस्था एउटा अदृश्य महामारीका रूपमा फैलिरहेको छ। आधुनिक मनोविज्ञानको भाषामा यसलाई FOMO (Fear of Missing Out) अर्थात् ‘केही महत्त्वपूर्ण कुराबाट छुट्ने वा पछि पर्ने डर’ भनिन्छ।

नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरण (NTA) को तथ्याङ्कअनुसार नेपालमा कुल जनसङ्ख्याको ९९% भन्दा बढीमा मोबाइल इन्टरनेटको पहुँच पुगिसकेको छ भने सक्रिय सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताको सङ्ख्या १ करोड २० लाखभन्दा बढी छ। प्रविधिको यो तीव्र विस्तारसँगै नेपाली समाज द्रुत गतिमा ‘डिजिटल लत’ तर्फ धकेलिँदा यो ‘सिन्ड्रोम’ले हाम्रो जीवनशैली, मानसिक स्वास्थ्य र पारिवारिक सम्बन्धहरूमा गम्भीर संकट निम्त्याउन थालेको छ।

के हो त ‘फोमो’ (FOMO) सिन्ड्रोम?

मनोवैज्ञानिकहरूका अनुसार, अरूले आफ्नो जीवनमा निकै उत्कृष्ट, रोमान्चक र फलदायी काम गरिरहेका छन् तर आफू भने ती अवसर, ज्ञान वा रमाइलोबाट वञ्चित भइरहेको छु भनी सोचेर चिन्तित हुने मानसिक अवस्था नै ‘फोमो’ हो। यो एक प्रकारको सामाजिक एन्जाइटी (Social Anxiety) हो। सामाजिक सञ्जालमा अरूका राम्रा तस्बिर, भ्रमणका भिडियो, वा सफलताका पोस्टहरू देख्दा आफ्नो जीवन फिक्का महसुस हुनु र जतिबेला पनि अनलाइन भइरहनु यसको मुख्य लक्षण हो।

‘फोमो’ को विश्वव्यापी र एसियाली परिदृश्य

विश्वभरिका विभिन्न मानसिक स्वास्थ्य अनुसन्धानहरूका अनुसार, सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्ने ६०% भन्दा बढी युवाहरू कुनै न कनै रूपमा ‘फोमो’को सिकार छन्।

• विश्वव्यापी अवस्था: अमेरिका र युरोपियन देशहरूमा यसले उपभोक्तावादी संस्कृति (Consumerism) बढाएको छ। ‘फोमो’कै कारण मानिसहरू ऋण धन गरेर भए पनि ‘ट्रेन्डिङ’ ग्याजेट्स वा भ्याकेसनमा खर्च गर्छन् ताकि उनीहरू डिजिटल दुनियाँमा पछि नपरून्।

• एसियाली परिदृश्य: एसियामा यो समस्या झन् उग्र छ। विशेष गरी दक्षिण कोरिया, जापान, र चीन जस्ता प्रविधिमा निकै अगाडि रहेका देशहरूमा ‘Digital Isolation’ ठूलो समस्या बनेको छ। दक्षिण कोरियामा युवाहरू फोमोका कारण वास्तविक संसारबाट टाढिएर कोठामै थुनिएर बस्ने ‘हिकिकोमोरी’ रोग बढेको छ। छिमेकी देश भारतमा पनि ‘Influencer Culture’ र देखासिकीका कारण युवाहरूमा डिप्रेसन र एन्जाइटीको दर तीव्र रूपमा बढेको मनोचिकित्सकहरूको दाबी छ।

नेपाली समाजमा ‘FOMO’ झाँगिनुका मुख्य कारणहरू र कारक तत्वहरू

नेपाली समाजको विशिष्ट सामाजिक-आर्थिक परिवेशमा यो समस्या निम्न पक्षहरूबाट झन् जटिल बन्दै गएको छ:

१. देखासिकी, ‘क्याफे कल्चर’ र डिजिटल प्रर्दशन:

नेपालका सहरी क्षेत्रहरूमा ‘म कस्तो छु’ भन्दा पनि ‘म सामाजिक सञ्जालमा कस्तो देखिन्छु’ भन्ने होडबाजी सुरु भएको छ। नयाँ र महँगा क्याफेमा गएर ‘कफी डेट’ वा ‘मिरर सेल्फी’ हाल्ने, पोखरा-मुस्ताङ वा विदेश घुमेका रिल्स बनाउने लत बसेको छ। साथीहरूले नयाँ आइफोन किनेको वा महँगो ठाउँमा गएको देख्दा, आफू जान नसके ‘म त कतै पछि परेँ कि’ भन्ने सामाजिक दबाब (Social Pressure) युवाहरूमा देखिन्छ।

२. वैदेशिक रोजगार र तुलनात्मक हीनताबोध:

नेपालको वर्तमान आर्थिक शिथिलता र युवाहरूको विदेश पलायनले यसलाई मनोवैज्ञानिक रूपमा बढावा दिएको छ। खाडी मुलुक, अस्ट्रेलिया, वा अमेरिका पुगेका साथीहरूले फेसबुक वा इन्स्टाग्राममा हालेका सुखद, चम्किलो जीवनका तस्बिरहरू हेरेर नेपालमै संघर्ष गरिरहेका युवाहरूमा “मैले देशै बसेर ठूलो गल्ती गरेँ कि? मेरो त जिन्दगी नै बर्बाद भयो कि?” भन्ने चरम हीनताबोध, निराशा र छटपटी पैदा भइरहेको छ।

३. वृद्धवृद्धाहरूमा फेसबुक र टिकटकको भयानक लत:

‘फोमो’ र सामाजिक सञ्जालको यो महामारी अब युवाहरूमा मात्र सीमित छैन; हाम्रा घरका वृद्धवृद्धाहरू पनि यसको गम्भीर लतमा परिसकेका छन्।

• भर्चुअल संसारमै दिनचर्या: पहिले उमेर ढल्केपछि भजनकीर्तन गर्ने, नातिनातिनासँग खेल्ने वा छरछिमेकसँग गफिने वृद्धवृद्धाहरू अचेल दिनभरि मोबाइलको स्क्रिनमा फेसबुक वा टिकटक स्क्रोल गरिरहेका भेटिन्छन्।

• अवास्तविक सूचनाको त्रास: फेसबुकमा आउने कतिपय झुटा, भ्रामक, र नकारात्मक समाचारहरूलाई उनीहरूले साँचो ठान्छन्। “मैले यो खबर वा भिडियो हेरिनँ भने त संसारमा के भइरहेको छ थाहै पाउँदिनँ, म त पछि पर्छु” भन्ने डर (FOMO) ले गर्दा उनीहरू निन्द्रा र खाना छोडेर मोबाइलमै झुण्डिन्छन्, जसले उनीहरूको मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्य झन् कमजोर बनाउँदै लगेको छ।

४. नेपाली परिवेशका थप इस्युहरू:

• किशोर-किशोरीमा अनलाइन गेमिङ (Gaming FOMO): ‘पब्जी’ (PUBG) वा ‘फ्री फायर’ जस्ता खेलहरूमा आफ्ना साथीहरू कुन लेभलमा पुगे वा कुन नयाँ ‘स्किन’ किने भन्ने कुराबाट पछि परिने डरले नेपाली किशोर-किशोरीहरू रातरातभर नसुती खेलिरहेका हुन्छन्। यसले उनीहरूको पढाइ र स्मरणशक्तिमा ठूलो ह्रास ल्याएको छ।

• चाडपर्व र सामाजिक उत्सवको भड्किलो प्रतिस्पर्धा: तीज, दशैँ, तिहार वा विवाह-पार्टीहरू अचेल संस्कारभन्दा बढी फेसबुक र इन्स्टाग्राममा “म कति महँगो गहना र लुगा लगाउन सक्छु” भनेर देखाउने माध्यम बनेका छन्। अरूको भड्किलो उत्सव देखेर मध्यमवर्गीय परिवारमा “हाम्रो त केही छैन” भन्ने हीनताबोध र डिप्रेसन बढेको देखिन्छ।

• E-commerce र Online Shopping को अनियन्त्रित लत: फेसबुक र इन्स्टाग्रामका ‘स्पोन्सर’ विज्ञापनहरू हेरेर आवश्यकतै नभएका सामानहरू पनि “कतै यो अफर छुट्ला कि” वा “अरूले लगाएको लुगा मभन्दा कतै राम्रो होला कि” भन्ने डरले सपिङ गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ, जसले मानिसहरूलाई ऋणको दुष्चक्र तिर धकेलिरहेको छ।

यसले निम्त्याएका गम्भीर सामाजिक र मानसिक असरहरू

नेपालका मनोचिकित्सकहरूका अनुसार हाल ओपिडी (OPD) मा आउने बिरामीहरूमध्ये एक ठूलो हिस्सा सामाजिक सञ्जाल र फोमोका कारण उत्पन्न मानसिक समस्या बोकेका प्रविधिको सिकार भएका मानिसहरूको हुने गरेको छ।

• मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्यमा संकट: तुलना गर्ने बानीले गर्दा युवादेखि वृद्धवृद्धासम्ममा एन्जाइटी (Anxiety), उच्च रक्तचाप, गम्भीर डिप्रेसन र अनिद्रा (Insomnia) जस्ता समस्याहरू तीव्र रूपमा बढेका छन्।

• पारिवारिक दूरी र संवादको शून्यतात: एउटै कोठामा बस्दा पनि परिवारका सदस्यहरू आपसमा मनका कुरा गर्नुको साटो आ-आफ्नै डिजिटल दुनियाँमा हराउँछन्। आमाबुबा आफ्नै फेसबुकमा, छोराछोरी आफ्नै टिकटक वा इन्स्टाग्राममा व्यस्त हुँदा पारिवारिक आत्मीयता र संवेगात्मक सम्बन्ध (Emotional Connection) हराउँदै गएको छ।

• आर्थिक संकट: अरू सरह आधुनिक देखिनकै लागि आफ्नो आर्थिक क्षमताभन्दा बाहिर गएर महँगा ग्याजेट्स किन्नु, ट्रेन्ड पछ्याउनु वा ऋण लिएर भ्रमण गर्नुले मध्यमवर्गीय नेपाली परिवारमा अनावश्यक आर्थिक संकट निम्त्याइरहेको छ।

‘जोमो’ (JOMO) तर्फको यात्रा

यो मानसिक अवस्थाबाट बाहिर निस्कन व्यक्ति, परिवार र समाज स्तरबाटै प्रयास हुन जरुरी छ। ‘फोमो’को उत्तम विकल्प भनेको JOMO (Joy of Missing Out) अर्थात् ‘केही कुराहरू छुट्नुमा पनि आनन्द लिन सिक्नु’ हो।

• डिजिटल डिटक्स (Digital Detox) को अभ्यास: दिनभरिमा निश्चित समय (जस्तै: खाना खाँदा वा सुत्नुअघि) का लागि सामाजिक सञ्जालबाट टाढा रहने र फोन ‘अफ’ वा साइलेन्ट गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ।

• वास्तविक सम्बन्धहरूको खोजी: वृद्धवृद्धाहरूलाई मोबाइलबाहेक बाहिरी संसार, पार्क, योग वा पारिवारिक गफगाफमा बढी व्यस्त गराउनुपर्छ र बालबालिकाहरूलाई बाहिरी खेलकुद (Physical Games) मा प्रोत्साहित गर्नुपर्छ।

• वास्तविकता र ‘रिल लाइफ’को भिन्नता बुझ्ने: सामाजिक सञ्जालमा देखिने जिन्दगी मानिसको वास्तविक जीवनको एउटा ‘ह्याप्पी फिल्टर’ मात्र हो, त्यहाँ कसैले पनि आफ्नो रोएको, दुःख पाएको वा संघर्ष गरेको फोटो हाल्दैन भन्ने कुरा सबै पुस्ताले मनन गर्न जरुरी छ।

प्रविधि र सामाजिक सञ्जाल आफैँमा अभिशाप वा वरदान केही पनि होइनन्, यो त हामीले कसरी प्रयोग गर्छौँ भन्ने कुरामा भर पर्छ। तर जब यसको प्रयोगले हाम्रो मानसिक शान्ति, आर्थिक सन्तुलन र पारिवारिक सम्बन्ध खोस्न थाल्छ, तब हामी सचेत हुनैपर्छ। नेपाली समाजमा ‘फोमो’ एउटा ठूलो सामाजिक र मानसिक रोग बन्नु अगावै हामीले भर्चुअल दुनियाँको नक्कली चमकबाट बाहिर निस्केर वास्तविक जीवनका साना-साना खुसीहरूलाई अंगाल्न सिक्नुपर्छ। आखिर, जीवनको सुन्दरता अरूसँग कुदेर तुलना गर्नमा होइन, आफ्नै परिवारसँग हाँसखेल गर्दै आफ्नै गतिमा अघि बढ्नुमा छ।