instakhabar | प्रकाशित मिति: २०८२ असार ३२, बुधबार १७:३२
मीन रत्न बज्राचार्य नेपालको फोटोपत्रकारिता क्षेत्रमा एक प्रसिद्ध नाम हो। उनका तस्वीरहरू न केवल दृश्यहरूका दस्तावेज हुन्, तर तिनले नेपालका ऐतिहासिक, राजनीतिक, सामाजिक र सांस्कृतिक परिवर्तनहरूलाई जीवन्त बनाएका छन्। करिब चार दशक लामो उनको फोटोग्राफी यात्रामा उनले सयौं ऐतिहासिक क्षणहरू आफ्ना क्यामेराको लेन्समा समेटे, जसले उनलाई राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान दिलायो। फोटोमार्फत कथा भन्न सक्ने अद्भुत क्षमता, सही समयको छनोट, र गहिरो मानवीय दृष्टिकोणका कारण उनलाई नेपाली फोटोपत्रकारिताको एक अग्रणी व्यक्तित्वको रूपमा चिनिन्छ।
बिसं २०२२ मा उनको जन्मेका बज्राचार्य को जीवनको सुरुवात काठमाडौंको ऐतिहासिक केलटोलबाट भयो। काठमाडौंको सांस्कृतिक र ऐतिहासिक वातावरणले उनलाई सानैदेखि दृश्य र कथाहरूमा चासो राख्न प्रेरित गर्यो। उनको फोटोग्राफीप्रतिको रुचि बाल्यकालदेखि नै देखा पर्न थाल्यो। बाबुको असमयिक निधनपछि, परिवारको जिम्मेवारीमा सघाउन उनले एक प्रिन्टिङ प्रेसमा काम गर्न थाले। त्यहीँ काम गर्दा उनले फोटो र तस्बिरको संसार देखे, जसले उनलाई फोटोग्राफीतर्फ तान्यो। किशोरावस्थामा आफ्ना मामाको स्वयम्भूस्थित क्युरियो पसलमा काम गर्दा उनले विदेशी पर्यटकहरूसँग टुटेफुटेका अंग्रेजी भाषामा फोटोग्राफीबारे गफ गर्दा फोटोग्राफीमा अझ गहिरो रुचि जाग्यो। यही अनुभवले उनलाई फोटोग्राफर बन्ने सपना देख्न प्रेरित गर्यो।
उनको सुरुवात सजिलो थिएन। क्यामेरा किन्ने पैसा थिएन, त्यसैले उनले स्कूलको क्यामेरा भाडामा लिएर अभ्यास गर्न थाले। कमाएको पैसामध्ये अधिकांश भाग उनले फिल्म रिल र प्रिन्टिङमा खर्च गर्थे। उनले बिसं २०३६ तिर आफ्नो पहिलो क्यामेरा – मिनोल्टा – एक अस्ट्रेलियाली साथी लिया पोन्टनबाट उपहार पाए। त्यही क्यामेराले उनको फोटो यात्राको ढोका खोल्यो। सुरुवातमा उनले प्रकृति, मानिस, र काठमाडौंका गल्लीहरूलाई फोटोमा उतार्न थाले। यी तस्बिरहरू उनको नजरको संवेदनशीलता र दृश्यको चयन क्षमताका प्रमाण बने। यही शौक विस्तारै उनको पेशामा रूपान्तरण भयो।
बिसं २०४२ मा उनको फोटोपत्रकारिताको औपचारिक सुरुवात भयो। त्यस वर्ष उनले खिचेको पहिलो प्रेस फोटो – एक अभियुक्तलाई चक्रघाट अदालतमा ल्याइएको दृश्य – द कमनर नामक साप्ताहिक पत्रिकामा प्रकाशित भयो। यही फोटोले उनले यो पेसामा जीवन समर्पण गर्ने निर्णय गरे। कुनै औपचारिक तालिमबिना उनले आफ्नै प्रयासमा फोटोग्राफी सिके। क्यामेरा भाडामा लिएर, फोटो प्रिन्ट गराएर, र अखबारमा फोटो पठाएर उनले अनुभव बढाउँदै लगे।
उनको करियरले यथार्थका ती पाटाहरू उजागर गर्यो, जसले नेपाली समाजको आत्मा बोल्ने गर्छ। उनले काठमाडौंका गल्ली, जनआन्दोलनका चोक, भूकम्पले भत्केका मठमन्दिर, राजनीतिक परिवर्तनका र्याली र जनताको पीडादेखि उत्सवसम्म सबैलाई तस्बिरमा समेटे। बिसं २०४४ मा दशरथ रंगशालामा भएको भगदड, जसमा दर्जनौंको मृत्यु भयो, त्यस घटनामा उनले पत्रकारको परिचय नभएकाले प्रवेश नपाए पनि गेटबाहिरबाट फोटो खिच्न सफल भए। यसले उनको पेसागत दृढता देखाउँछ। बिसं २०४६ को जनआन्दोलनका समयमा खुला मञ्चमा भएको एउटा घटना अझै ऐतिहासिक तस्बिरको रूपमा स्मरण गरिन्छ – २२ वर्षीया दुर्गा थापाले भीडमाथि उफ्रिएर “प्रजातन्त्र जिन्दावाद” भनेको क्षण उनले निकोन एफ-२ क्यामेराबाट खिचे। यो तस्बिर पछि नेपालको राजनीतिक परिवर्तनको प्रतीक बन्यो र सन् १९९२ मा डन अफ डेमोक्रेसी नामक पुस्तकको आवरणमा छापियो। यद्यपि, उनलाई त्यस तस्बिरको क्रेडिट र पारिश्रमिक प्रायः दिइएन। यस्ता थुप्रै तस्बिर उनले खिचे जुन धेरैले प्रयोग गरे, तर उनले चुपचाप सहेर आफ्नो काममा निरन्तरता दिए।
बिसं २०५८ मा राजदरबार हत्याकाण्ड भएको बेलामा उनी हिमाल खबरपत्रिका र नेपाली टाइम्स का लागि फोटो खिचिरहेका थिए। त्यो दुर्घटनापछि देशभर शोक र अविश्वासको लहर फैलिएको थियो, र मीनले त्यो दुःखद क्षणहरूलाई मौन दृश्यमार्फत अभिव्यक्त गरे। बिसं २०६२ को दोस्रो जनआन्दोलनमा, उनले डिजिटल क्यामेरा – निकोन D100 – प्रयोग गरेर आन्दोलनको विविध पक्ष कभर गरे। संयोगवश, त्यही आन्दोलनको र्यालीमा उनले फेरि दुर्गा थापालाई देखे र उनको फोटो फेरि खिचे। यसरी एउटा ऐतिहासिक पात्रलाई फेरि फोटोग्राफीमार्फत जोड्नु उनका लागि भावनात्मक क्षण थियो।
उनले राजनेता लोहपुरूष गणेशमान सिंह र प्रख्यात स्विस भूगर्भशास्त्री टोनी ह्यागनका तस्बिरहरू पनि खिचे। गणेशमान सिंहको राजनीतिक भेटघाट र आन्दोलनहरूमा भाग लिने क्रममै उनले आफ्ना तस्बिरहरूलाई जीवित दस्तावेज बनाएका छन्। बिसं २०७२ को भूकम्पपछि काठमाडौं लगायतका स्थानमा उनले विनाश र पुनर्निर्माणका क्षणहरू खिचे, जुन इतिहासकै महत्वपूर्ण दृष्य बने।
बिसं २०५७ देखि झन्डै १७ वर्षसम्म उनले हिमाल म्यागजिनमा फोटोग्राफरको रूपमा काम गरे। उनले नेपाली टाइम्स, द काठमाण्डू पोस्ट, र अरू थुप्रै सञ्चार माध्यमसँग पनि आफ्नो फोटोग्राफी बाँडे। काठमाडौंको असन, इटुम बही, मरु टोलजस्ता ठाउँको गहिरो ज्ञानका कारण उनले विशेष दृश्यहरू खिच्न सके। उनी भीडमा पनि छायाँझैँ हराएर रमाइलो, संघर्ष र मानवीय भावना समेट्ने क्षमताका लागि परिचित थिए।
मीनको फोटोपत्रकारितामात्र होइन, उनी फोटो पत्रकारिता संगठन र नयाँ पुस्ताको प्रेरणाका रूपमा पनि सक्रिय रहे। उनी राष्ट्रिय फोटो पत्रकार मञ्च (एनएफपीजे) का अध्यक्ष भए र यस पेसाको सम्मान र श्रमको मूल्यबारे आवाज उठाए। उनले फोटोपत्रकारहरूको कम पारिश्रमिक, क्रेडिट नदिने, र जोखिमपूर्ण वातावरणमा काम गर्नुपर्नेजस्ता समस्याहरू स्पष्ट रूपमा उठाए।
उनको दृष्टिकोण सधैँ स्पष्ट रह्यो – “लेन्सभन्दा पनि फोटोग्राफीको भावना महत्त्वपूर्ण हुन्छ।” उनले प्राविधिक भन्दा पनि मानवीय दृष्टिकोणलाई प्राथमिकता दिए। उनले कहिल्यै शौखीन र सजिलोजस्तो देखिने पेशालाई गम्भीर सामाजिक दस्तावेज बनाउने काम गरे। उनका थुप्रै शिष्यहरू अहिले राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय मिडियामा काम गरिरहेका छन्, जसले उनको प्रभावलाई प्रमाणित गर्छ।
मीनको फोटोग्राफी पत्रकारितामात्र सीमित रहेन। बिसं २०७३ मा उनले नेपाल पर्यटन बोर्डमा #नेपालफोटो नामक प्रदर्शनी आयोजना गरे, जहाँ उनले नेपालको प्रकृति, संस्कृति र जनजीवन प्रस्तुत गरे। साथै, उनले गेट्स अफ ब्रोन्ज नामक पुस्तक पनि लेखे, जसले गुडरिड्समा ४.८० को उच्च मूल्याङ्कन पाएको छ।
मीन रत्न बज्राचार्यको फोटोहरू आज पनि टि-सर्ट, ब्यानर, पोस्टर र म्यागहरूमा जीवन्त छन्। उनका तस्बिरहरूले सत्य बोल्छन् – न कुनै पक्षपात, न अतिरञ्जना। उनले बिसं २०४६ मा प्रहरीको गोली चल्दा देखेको पीडा आजसम्म सम्झन्छन्। त्यस घटना र फोटोहरूले उनलाई जनताको संघर्षसँग गहिरो रूपमा बाँधेको छ।
उनको जीवन केवल तस्बिरहरूको संग्रह होइन, त्यो त नेपालको इतिहास, संस्कृति, राजनीति र मानवीय अनुभूतिहरूको कथा हो। उनी एक प्रेरणा हुन् – जसले कुनै तालिमबिना, केवल जोश, प्रतिबद्धता र लगनले नेपाली फोटो पत्रकारितालाई उचाइमा पुर्याए। अहिले पनि नयाँ पुस्ताले जब “प्रजातन्त्र जिन्दावाद” लेखिएको कुनै पुरानो पोस्टर हेर्छन्, त्यसमा छापिएको तस्बिरमार्फत उनी मीन रत्न बज्राचार्यलाई सम्झन्छन्।
यसरी मीन रत्न बज्राचार्यको जीवन कथा नेपाली फोटो पत्रकारिताको उज्यालो अध्याय बनेको छ – जहाँ सत्य, संवेदना र संघर्षका कथा तस्बिरमार्फत बोलिरहेका छन्।
– डा. विधुप्रकाश कायस्थ
