चिकित्सकहरूले लामो समयसम्म स्तनपान गराउन जोड दिन्छन्, कम्तीमा दुई वर्षसम्म वा त्योभन्दा बढी समयसम्म स्तनपान जारी राख्न सिफारिस गर्छन्। आमाको दूधले बच्चाहरूका लागि शक्तिशाली सुरक्षा कवच प्रदान गर्दछ, रोगको जोखिम कम गर्छ र बिरामी हुँदा छिटो निको हुन मद्दत गर्छ। आमाको दूध स्वस्थ वृद्धि र विकासको लागि पोषक तत्वको महत्वपूर्ण स्रोत पनि हो ।
बच्चाहरूलाई गर्ने फाइदा बाहेक पनि स्तनपान गराउनुका फाइदाहरु छन् । लामो समयसम्म स्तनपान गराउँदा आमाहरूलाई महत्वपूर्ण स्वास्थ्य लाभहरू हुने कुरामा चिकित्सकहरूले जोड दिन्छन्, जसमध्ये स्तन क्यान्सर , डिम्बाशयको क्यान्सरका साथै मधुमेह हुने जोखिम कम हुन्छ।
विश्वभर स्तन्यपान सप्ताह मनाइँदै गर्दा नेपालमा भने स्तनपानको दर निरन्तर घटिरहेको छ। नेपालका केही ठूला अस्पतालहरूमा गरिएको अनुसन्धानले उल्लेख्य रूपमा आमाहरूले जागिरको कारण समय कम भएको कारणले गर्दा तथा अन्य व्यक्तिगत कारणले पूर्ण रूपमा स्तनपान गराउँदैनन्। एक दशकअघि नेपाल आफ्नो स्तनपान लक्ष्य हासिल गर्न धेरै नजिक थियो, तर हालको तथ्यांकले भने फरक कथा बताउँछ। Instakhabar.com ले स्वास्थ्य सेवा विभागका परिवार कल्याण महाशाखाको पोषण शाखा प्रमुख श्री लीलाबिक्रम थापासँग नेपालमा स्तनपानको अवस्थाबारे कुरा गरेको छ।
उहाँका अनुसार – नेपालमा २०१६ र अहिले २०२२ मा हेर्दा खेरी आमा द्वारा शिशुहरुलाइ गराइने स्तनपानको अनुपात ६५% बाट ५५ % मा सिमित हुनपुगेको छ। २०१६ मा जन्मिएको एक घण्टाभित्रै स्तनपान गराएने शिशुहरु एक सयमध्ये करीव ५५ जना थिए जुन अहिले सम्म वृद्धि हुनसकेको छैन। यसको कारणले गर्दा बोटल फ़िडिङ्ग बढीरहेको छ – यो पोषण,शिशु स्वास्थ्य र मातृस्वास्थ्यको हिसाबले समेत डरलाग्दो अवस्था हो र सरकार यसमा सुधार गर्न लागिपरिरहेको छ। सरकार अहिले सेवा प्रदायक जस्तो प्राइभेट पब्लिक हपिटलमा काम गर्नेलाइ सेन्सेटाइज गर्ने, उनीहरुसँग मिलेर अभियान संचालन गर्दैछ। अर्को सप्लायर, प्रोड्युसर र पत्रपत्रिकाको माध्यमबाट जागरुकता अभियान संचालन गर्दै आएको र यसमा व्यापक वृद्धि गर्ने तयारीमा सरकार रहेको छ। सात सय ५३ स्थानीय तहमा यो बर्ष स्वास्थ्य प्रमुखहरुलाई बिएमएस ट्रेनिंग समेत सरकारले गराइसकेको छ । स्तनपान नगराउनुको कारणले स्तन क्यान्सर र पाठेघरको क्यान्सर समेत हुने खतरा महिलमा हुनसक्ने हुँदा यसको सचेतना सबैमा पुर्याउन सरकारले पहल गर्दै आएको छ। २०७९ मा परोपकार प्रशुती गृहलाइ सरकारले अमृत कोष स्थापना गरेर सुरु गरेको अभियान यो बर्ष धरानको बिपी कोइराला मेमोरियल अस्पतालमा यो कोष स्थापना गर्ने अन्तिम अवस्थामा सरकार रहेको र अर्को यस वर्ष नौ वटा हस्पिटलमा स्तनपान व्यवस्थापन इकाईको स्थापना गरिदैछ । यो बर्ष १८ वटा हस्पिटलमा दुइ जना स्टाफ नर्स नेपाल सरकारको तर्फबाट राखेर जागरुकता अभियान र स्तनपान को प्रमोसनको काम सरकारले गरेको छ र यो कार्य प्रत्येक बर्ष थपिंदै जाने क्रममा छ। यसको साथै देशभरका अस्पतालमा रहेका नर्सिङ्ग स्टाफहरुलाई परामर्श तालिम संचालन गर्ने सरकारको योजना रहेको वहाँ बताउनुहुन्छ ।
नेपालले सन् २०३० सम्ममा पूर्ण स्तनपान दर ९० प्रतिशतभन्दा बढी पुर्याउने प्रतिबद्धता जनाएको थियो, तर यो दर सन् २०११ मा ७० प्रतिशतबाट घटेर सन् २०१६ सम्म आइपुग्दा करिब ६६ प्रतिशत र सन् २०२२ मा ५६ प्रतिशत पुगेको छ। यो भयावह प्रवृत्तिले स्वास्थ्यकर्मी र अन्य सरोकारवालाहरुमा चिन्ता पैदा गरेको छ। नेपाल सरकारले तीन दशकअघि नै आमाको दूधलाई प्रतिस्थापन (बिक्री वितरण तथा नियन्त्रण) ऐन २०४९ र नियमावली २०५१ लागू गरेको थियो तर यो कानूनको प्रभावकारी कार्यान्वयन अझै टाढा छ।
चिन्ताको विषय के छ भने विभिन्न अध्ययनहरूले देखाए अनुसार बढी शिक्षित र धनी आमाहरूले आफ्ना बच्चालाई पूर्ण स्तनपान गराउने सम्भावना कम छ ।
मुख्य चुनौतीहरू:
- स्तनपान दरमा कमी: लगभग सबैले सुरु गर्दा पनि, पहिलो महत्वपूर्ण छ महिनामा पूर्ण स्तनपान दर घट्दै गएको छ। यो प्रवृत्ति विशेष गरी शिक्षित र धनी आमाहरूमा देखिन्छ।
- पूरक खानाको चाँडो सुरुवात: धेरै आमाहरूले पूरक खाना धेरै चाँडो सुरु गर्छन्, जसले पूर्ण स्तनपानलाई असर गर्छ।
- समर्थनको अभाव: आमाहरूलाई स्वास्थ्यकर्मी, परिवार र समुदायबाट पर्याप्त सहयोगको अभाव हुन्छ, जसले गर्दा उनीहरूको स्तनपान यात्रामा बाधा पुग्छ।
- सामाजिक सांस्कृतिक कारकहरू: परम्परागत विश्वास र अभ्यासहरू, आधुनिक प्रभावहरूसँग मिलेर स्तनपान गर्ने आमाहरूको लागि जटिल वातावरण सिर्जना गर्दछ।
- व्यावसायिक प्रभावहरू: शिशु फर्मुला र कृत्रिम आहार उत्पादनहरूको आक्रामक मार्केटिङले स्तनपान अभ्यासलाई कमजोर बनाउन सक्छ।
विश्व स्तनपान सप्ताह
विश्व स्तनपान सप्ताह हरेक वर्ष अगस्टको पहिलो हप्तामा विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO),युनिसेफ र धेरै स्वास्थ्य मन्त्रालय तथा नागरिक समाजका साझेदारहरूको सहयोगमा मनाइन्छ। सन् २०२४ को विषयवस्तु “Closing the gap: Breastfeeding support for all.” रहेको छ ।
स्तनपान – विश्वव्यापी अवस्था
विश्वभर ४.५ अर्ब मानिसहरू – विश्वको आधा भन्दा बढी जनसंख्यालाई आवश्यक आधारभुत स्वास्थ्य सेवाहरूको पहुँच छैन। यो महत्वपूर्ण अन्तरले महिलाहरूले आफ्ना बच्चाहरूलाई उत्तम स्तनपान गराउन सक्ने क्षमतालाई महत्वपूर्ण रूपमा असर गर्छ। धेरै आमाहरू स्तनपानको अवधिभरि आवश्यक पर्ने महत्वपूर्ण सहयोग, जस्तै विशेषज्ञ मार्गदर्शन र परामर्शबाट वञ्चित रहन्छन् ।
पछिल्लो १२ वर्षमा, पहिलो छ महिनासम्म पूर्ण रूपमा स्तनपान गराइएका शिशुहरूको संख्यामा उल्लेखनीय वृद्धि भएको छ, जुन विश्वव्यापी रूपमा १०% भन्दा बढी छ। यसको अर्थ विश्वभरका लगभग आधा शिशुहरूले अब यो महत्वपूर्ण, जीवन रक्षा गर्ने पोषण प्राप्त गरिरहेका छन्। यस सकारात्मक लहरको कारणले हजारौं नवजात शिशुहरूको ज्यान बचाउन सकिएको छ ।
आमाहरूलाई स्तनपान गराउन सहयोग गर्नाले सबैलाई फाइदा पुग्छ। अनुसन्धानले देखाएको छ कि स्तनपान दर बढाउँदा वार्षिक रूपमा ८२०,००० भन्दा बढी नवजात शिशुहरुको ज्यान जोगाउन सकिन्छ।
स्तनपान – तथ्याङ्कमा
- स्तनपानको प्रतिसत बढाउने उपायहरूमा लगानी गरिएको प्रत्येक १ डलरले करिब ३५ डलरको आर्थिक लाभ दिन्छ।
- अपर्याप्त स्तनपानसँग वार्षिक रूपमा करिब ३०२ अर्ब डलरको आर्थिक क्षति, वा विश्वको कुल राष्ट्रिय आयको ०.४९ प्रतिशतसँग सम्बन्धित छ।
- स्तनपानको अवधि उच्च आईक्यू र आय साथै उच्च शिक्षा प्राप्तिसँग सम्बन्धित छ।
- विश्वव्यापी स्तनपान अभ्यासहरूको विस्तारले ५ वर्षमुनिका ८२३,००० बालबालिका र वार्षिक २०,००० महिलाको मृत्यु रोक्न सक्छ।



