असोज १ गते नै किन मनाइन्छ कन्या संक्रान्ति ?

हरेक बर्ष विश्वकर्मा पुजाकै दिन कन्या संक्रान्ति अर्थात वास्तु दिवस मनाइने चलन छ । हरेक निर्माणका संरचनाहरुको ढाँचा तयार गर्दा वास्तुलाई ध्यान दिने भएकाले कन्या पूजा प्राथमिकता पर्छ ।

कन्या संक्रान्ति सूर्यले सिंह राशिबाट कन्या राशिमा प्रवेश गर्ने दिन हो । नेपालमा यो पर्व हरेक वर्ष असोज महिनाको १ गते मनाउने गरिन्छ । धर्मशास्त्र, ज्योतिष तथा सांस्कृतिक दृष्टिकोणले यस दिनको विशेष महत्त्व रहेको छ ।

संस्कृतिविद् डा. माधव भट्टराईले कन्या पूजा पनि नेपाली धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराको महत्वपूर्ण पक्ष भएको बताए । कन्या पूजा भनेको कन्यालाई देवी वा देवताको स्वरूप मानेर गरिने पूजा भएको बताए । नेपालमा जीवित कुमारीलाई भगवान् तथा भगवतीकै स्वरूप मानेर पूजा गर्ने विशिष्ट परम्परा रहेको उनले बताए ।

उनले भने, ‘कन्या पूजा भनेको कन्याहरूको पूजा हो । कन्यालाई देवताको रूपमा मान्छौँ । नेपाल मात्रै यस्तो देश हो, जहाँ जीवित कुमारीको पूजा हुन्छ । भगवानलाई वा भगवतीलाई जस्तै उहाँलाई आसनमा विराजमान गराएर पूजा गरिन्छ र उहाँबाट प्रसाद प्राप्त गरिन्छ ।’

संस्कृतिविद् भट्टराईका अनुसार कन्या पूजाको विशेष महत्व दुर्गा पक्ष अर्थात् आश्विन शुक्ल पक्षको नवरात्रमा हुन्छ । नवरात्रका क्रममा देवीका विभिन्न स्वरूपको पूजा गरिने भएकाले कन्यालाई समेत देवीको स्वरूपका रूपमा पूजा गर्ने परम्परा रहेको उनले बताए ।

उनले भने, ‘खास कन्या पूजा हुने भनेको दुर्गा पक्षमा हो । दुर्गा पक्ष भनेको आश्विन शुक्ल पक्ष, नवरात्र हो । नवरात्रमा कन्याको विशेष पूजा हुन्छ । अरू बेलामा पनि गर्न मिल्छ, तर उहाँलाई कुमारीको रूपमा पूजा गरिएको हो ।’

यसैगरी, डा भट्टराईका अनुसार धार्मिक परम्परामा सूर्य षष्ठी पनि सूर्यदेवको उपासनासँग सम्बन्धित महत्वपूर्ण अवसरका रूपमा लिइन्छ । षष्ठी तिथिमा सूर्यको विशेष आराधना गर्ने परम्परा रहेको उनले बताए ।

उनका अनुसार सूर्यसँग सम्बन्धित उपासनामा सप्तमी तिथिलाई समेत विशेष महत्व दिइन्छ ।

‘सूर्य षष्ठी भनेको महिनाको षष्ठी तिथिलाई विशेष रूपमा सूर्यदेवको उपासना गर्ने समय हो । सूर्यलाई मनपर्ने तिथिका रूपमा सप्तमीलाई पनि लिइन्छ, त्यसैले हाम्रो पात्रोमा रवि सप्तमी भनेर लेखिएको हुन्छ । सूर्यको उपासना गर्ने प्रमुख अवसरमध्ये माघ शुक्ल सप्तमीमा पर्ने रथ सप्तमी पनि हो, जसलाई सूर्य सप्तमी र रवि सप्तमी पनि भनिन्छ,’ उनले भने ।

भाद्र महिना सकिँदै आश्विन लाग्ने समयसँगै मौसममा परिवर्तन आउन थाल्ने भएकाले सूर्यको ताप र प्रकाशको महत्व अझ बढ्ने उनले बताए । जाडोको समयमा सूर्यको किरण मानव जीवनका लागि आवश्यक हुने भएकाले परम्परादेखि नै सूर्य उपासनालाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक अभ्याससँग जोडिएको उनले बताए ।

उनले भने, ‘भाद्र महिना सकेर आश्विन लागेको छ । जाडो सुरु हुने समय हो । जाडोमा हामीलाई घामको विशेष आवश्यकता हुन्छ । त्यसैले सूर्यको उपासना गर्ने परम्परा हाम्रो संस्कृतिमा रहेको हो । यसका आफ्नै शास्त्रीय विधान र धार्मिक मान्यताहरू छन् ।’ हिन्दू धर्मशास्त्रमा सूर्यलाई जीवन, ऊर्जा र स्वास्थ्यका प्रमुख स्रोतका रूपमा लिइन्छ ।

• पार्वती भण्डारी, नेपाल न्यूज बैंक