बाढीले चीनसँगको व्यापार विस्तारको योजनामा धक्का, भारतमाथिको निर्भरता कायमै रहने जोखिम

काठमाडौँ — भोटेकोशी बाढीले रसुवागढी–केरुङ नाका ध्वस्त बनाएपछि चीनसँगको व्यापार विस्तारमार्फत भारतमाथिको निर्भरता घटाउने नेपालको प्रयासमा ठूलो धक्का पुगेको छ। मुख्य उत्तरी व्यापारिक नाका लामो समय अवरुद्ध हुने अवस्था आएपछि नेपालले चीनतर्फको व्यापारिक सम्पर्कलाई भरपर्दो बनाउन थप ठूलो लगानी गर्नुपर्ने देखिएको छ।

जापानको निक्केई एसियाले मंगलबार प्रकाशित गरेको रिपोर्टमा बाढीले नेपाल–चीन व्यापारको प्रमुख उत्तरी प्रवेशद्वारमा ठूलो क्षति पुर्‍याएपछि चीनसँगको भरपर्दो व्यापारिक मार्ग विकास गर्ने नेपालको दशक लामो प्रयास प्रभावित भएको उल्लेख गरेको छ।

रसुवागढी–केरुङ नाका नेपालका लागि चीनसँगको व्यापारको महत्वपूर्ण मार्ग हो। तर भोटेकोशी बाढीले सडक, पुल, भन्सार तथा अन्य पूर्वाधारमा ठूलो क्षति पुर्‍याएपछि उक्त मार्गबाट हुने व्यापार ठप्पजस्तै भएको छ। पछिल्लो समय रसुवागढी र तातोपानी दुवै नाका अवरुद्ध भएपछि कोरला नाका चीनसँगको व्यापारका लागि मुख्य वैकल्पिक मार्ग बनेको छ।

तर कोरला नाकासँग अचानक बढेको व्यापारिक चाप थेग्न आवश्यक पूर्वाधार र जनशक्ति पर्याप्त छैन। बाढीपछि रसुवागढीबाट डाइभर्ट भएका कन्टेनर कोरलातर्फ पठाउन थालिए पनि सडक, भन्सार र क्वारेन्टाइनको क्षमता सीमित रहेको व्यवसायी तथा अधिकारीले बताएका छन्।

बाढीअघि कोरला नाकाबाट दैनिक औसत ८ देखि १० कन्टेनर मात्र आवतजावत हुने गरेको थियो। बाढीपछि भने त्यहाँ व्यापारिक गतिविधि बढेको छ। अगस्ट २६ देखि सेप्टेम्बर ३ सम्म मात्रै २५२ खाली कन्टेनर बेनी–जोमसोम–कोरला सडक हुँदै कोरला पुगेका थिए।

चीनसँगको व्यापारिक सम्पर्क विस्तार गर्नु नेपालको लामो समयदेखिको रणनीति हो। भारतसँगको एकतर्फी व्यापारिक निर्भरता घटाउँदै चीनतर्फका नाका र पारवहन सुविधाको उपयोग बढाउने उद्देश्यले नेपालले उत्तरी व्यापारिक पूर्वाधार विस्तार गर्दै आएको छ।

नेपाल–चीन पारवहन प्रोटोकलअन्तर्गत कोरला पनि चीनसँगको व्यापारका लागि प्रयोग गर्न सकिने नाकामध्ये एक हो। यसको उद्देश्य नेपाललाई तेस्रो मुलुकसँगको व्यापारमा भारतमा मात्र निर्भर नराखी चीनतर्फका स्थल तथा समुद्री बन्दरगाहसम्म पहुँच विस्तार गर्नु हो।

तर उत्तरी नाकाको भौगोलिक जोखिम र कमजोर पूर्वाधार नेपालको व्यापार विविधीकरणका लागि ठूलो चुनौती बनेको छ। यसअघि पनि रसुवागढी र तातोपानी नाका बाढी, पहिरो तथा सडक अवरोधका कारण पटक–पटक प्रभावित हुँदै आएका छन्।

रसुवागढीको पुनर्निर्माणमा ठूलो लगानी आवश्यक पर्ने देखिएको छ। नाका मात्र पुनःसञ्चालन गर्नु पर्याप्त नहुने भन्दै भविष्यमा बाढी, पहिरो र अन्य प्राकृतिक विपद्बाट व्यापारिक मार्ग सुरक्षित राख्ने गरी पूर्वाधार निर्माण गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

यसका लागि सडक, पुल, भन्सार संरचना, गोदाम, क्वारेन्टाइन तथा आपत्कालीन सञ्चार प्रणालीलाई एकीकृत रूपमा विकास गर्नुपर्ने देखिन्छ। सीमा क्षेत्रमा पूर्वसूचना तथा विपद् व्यवस्थापन प्रणाली बलियो बनाउनसमेत नेपालले चीनसँग सहकार्य गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याइएको छ। पछिल्लो समय नेपालले चीनसँग सीमाक्षेत्रमा वास्तविक समयको सूचना आदानप्रदान र पूर्वसूचना प्रणाली सुधारका लागि समेत पहल गरिरहेको छ।

चीनसँगको व्यापारिक मार्गमा आएको अवरोधले नेपालका आयातकर्तालाई वैकल्पिक मार्ग प्रयोग गर्न बाध्य बनाएको छ। लामो दूरी र कमजोर पूर्वाधारका कारण कोरलाबाट काठमाडौंसम्म सामान ल्याउँदा ढुवानी लागत बढ्ने जोखिम छ। कोरला हुँदै आउने मार्ग तातोपानी वा रसुवागढीको तुलनामा लामो भएकाले व्यापारिक लागतसमेत बढ्न सक्ने व्यवसायीले बताएका छन्।

यसको प्रत्यक्ष असर दसैं, तिहार र छठजस्ता ठूला चाडका लागि चीनबाट आयात हुने सामानको आपूर्तिमा पर्न सक्छ। रसुवागढी नाका अवरुद्ध भएपछि चाडपर्वका लागि आयात गरिएका ठूलो परिमाणका सामान बाटोमै रोकिएका, क्षति भएका वा वैकल्पिक मार्गबाट ल्याउनुपर्ने अवस्था छ।

नेपालका लागि समस्या एउटा नाका बन्द हुनुमा मात्र सीमित छैन। उत्तरी व्यापारिक पूर्वाधार कमजोर रहँदा चीनसँगको व्यापार बढाउने रणनीति नै जोखिममा पर्न सक्ने अवस्था बनेको छ। त्यसैले रसुवागढीको पुनर्निर्माणसँगै कोरला, तातोपानीलगायत वैकल्पिक नाकाको क्षमता विस्तार गर्नुपर्ने देखिन्छ।

नेपालले चीनसँगको व्यापार बढाउँदै भारतमाथिको निर्भरता घटाउने नीति लिँदै आए पनि अहिलेको विपद्ले व्यापारिक मार्गको विविधीकरणसँगै पूर्वाधारको दिगोपन पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण रहेको देखाएको छ।

बाढीपछि कोरला नाका वैकल्पिक मार्गका रूपमा प्रयोग हुन थालेको भए पनि दीर्घकालीन रूपमा नेपालले चीनसँगको व्यापारिक सम्बन्धलाई भरपर्दो बनाउन उत्तरी नाकामा ठूलो पूर्वाधार लगानी गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ। अन्यथा एउटा नाका अवरुद्ध हुँदा समग्र चीनसँगको व्यापार प्रभावित हुने जोखिम कायमै रहनेछ।