instanewsdesk | प्रकाशित मिति: २०८३ भाद्र २, मंगलवार ११:०१भक्तपुर , भक्तपुरको प्राचीन जलसंस्कृति, धार्मिक परम्परा र सामुदायिक जीवनसँग अभिन्न रूपमा जोडिएका हिटी (ढुंगेधारा) संरक्षण तथा प्रवर्द्धनका लागि यस वर्षको जनै पूर्णिमाका अवसरमा ‘९९ हिटी परिक्रमा’ अभियान सञ्चालन गर्न आह्वान गरिएको छ।
भक्तपुर टुर्स रिसर्च सेन्टरले आयोजना गर्न लागेको अभियानको उद्देश्य लोप हुँदै गएको हिटी संस्कृति र परम्परालाई नयाँ पुस्तासँग जोड्नुका साथै भक्तपुरको जलसम्पदाको अवस्था प्रत्यक्ष रूपमा बुझ्नु र संरक्षणका लागि जनचेतना अभिवृद्धि गर्नु रहेको जनाएको छ।
परम्परागत रूपमा भक्तपुरमा जनै पूर्णिमाका दिन पूर्वतर्फ फर्किएका हिटीमा स्नान गरी स्वस्थ शरीर, पवित्र आत्मा र वर्षभरि निरोगी जीवनको कामना गर्ने प्रचलन थियो। तर पछिल्ला दशकमा पानीका प्राकृतिक स्रोत सुक्दै जानु, सहरीकरण बढ्नु तथा हिटीका निकास र जलस्रोतमा समस्या देखिन थालेपछि यो परम्परा क्रमशः कमजोर हुँदै गएको छ।
यही हराउँदै गएको परम्परालाई पुनर्जीवन दिने उद्देश्यले आयोजना गर्न लागिएको ९९ हिटी परिक्रमा धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित नभई ‘हिँड्ने, हेर्ने, बुझ्ने र संरक्षणका लागि आवाज उठाउने’ अभियानका रूपमा अघि बढाइएको आयोजकको भनाइ छ।
चार खण्डमा ९९ हिटीको अध्ययन
अभियानमा भक्तपुरका हिटीलाई भौगोलिक तथा सांस्कृतिक आधारमा चार खण्डमा विभाजन गरिएको छ।
सेक्सन ‘क’ अन्तर्गत दक्षिणी भक्तपुर, सेक्सन ‘ख’ मा उत्तरपश्चिमी भक्तपुर र सेक्सन ‘ग’ मा उत्तरपूर्वी भक्तपुरका हिटी समेटिएका छन्। त्यस्तै, **सेक्सन ‘घ’** अन्तर्गत सापारु अर्थात् गाईजात्राको परिक्रमा मार्गसँग जोडिएका ४४ हिटी समावेश गरिएको छ।
आयोजकका अनुसार पहिलो तीन खण्डमा सापारु मार्गबाहिरका हिटी समेटिएका छन् भने चौथो खण्डले भक्तपुरको सांस्कृतिक तथा जात्रासँग जोडिएका हिटीको अवस्थालाई समेट्नेछ।
‘फिट एन्ड फाइन’ यात्राको अवधारणा
९९ हिटी परिक्रमा अभियानलाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक भ्रमणमा मात्र सीमित नगरी स्वास्थ्य, सम्पदा र समुदायलाई जोड्ने पैदल अभियान**का रूपमा विकास गर्न खोजिएको छ।
हिटी क्षेत्रमा अहिले पनि बिहानको व्यायाम, भजन, पूजा तथा विभिन्न सामुदायिक गतिविधि हुने गरेको भन्दै आयोजकले यसलाई **‘फिट एन्ड फाइन’ यात्रा**को अवधारणासँग जोडेको छ।
अभियानमा सहभागीले हिँड्दै भक्तपुरका ऐतिहासिक हिटी अवलोकन गर्ने, तिनको वर्तमान अवस्था बुझ्ने तथा संरक्षणको आवश्यकता पहिचान गर्ने अवसर पाउनेछन्।
कतै पानी, कतै अस्तित्वकै संकट
९९ हिटीको स्थलगत अध्ययनका क्रममा भक्तपुरका हिटीको अवस्था समान नरहेको पाइएको छ। केही हिटी अझै पानीसहित प्रयोगमा छन् भने केही पुनर्निर्माणपछि सञ्चालनमा आएका छन्। तर ठूलो संख्यामा हिटी पानीविहीन, झारपातले ढाकिएका वा आधुनिक संरचनाका कारण आफ्नो मौलिक स्वरूप गुमाउँदै गएको अध्ययनले देखाएको छ।
जगाती हिटीमा पानीको निरन्तर प्रयोगले उपयोगले संरक्षण’ सम्भव हुने देखाएको छ। यसको विपरीत कतिपय हिटीमा निकास बन्द हुनु, फोहोर जम्नु, अव्यवस्थित बसोबास विस्तार हुनु तथा पानीको प्राकृतिक चक्रमा आएको परिवर्तन प्रमुख चुनौतीका रूपमा देखिएका छन्।
उत्तरपूर्वी भक्तपुरको अध्ययनमा पनि जलसंकट गम्भीर देखिएको छ। अध्ययन गरिएका १० हिटीमध्ये ७ वटा पूर्णतः सुकेका वा सञ्चालनमा नरहेको अवस्थामा भेटिएको आयोजकले जनाएको छ।
हिटी केवल ढुंगेधारा होइन, भक्तपुरको जीवनशैली हो
अभियानले हिटीलाई केवल पुरानो ढुंगेधारा वा पानी वितरण गर्ने संरचनाका रूपमा नभई **भक्तपुरको सामाजिक, धार्मिक, सांस्कृतिक र वातावरणीय जीवनसँग जोडिएको जीवित सम्पदाका रूपमा बुझ्नुपर्नेमा जोड दिएको छ।
हिटीसँग भजन, दाफा, जात्रा, पूजा, पोखरी, मन्दिर तथा विभिन्न सामुदायिक अभ्यास जोडिएका छन्। त्यसैले हिटी संरक्षणका लागि स्थानीय समुदायको स्वामित्व र सहभागिता, नियमित सरसफाइ तथा पानीका प्राकृतिक स्रोतको संरक्षणलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने अध्ययनको निष्कर्ष छ।
नयाँ पुस्तालाई सम्पदासँग जोड्ने प्रयास
भक्तपुर टुर्स रिसर्च सेन्टरले अभियानमा नगरवासी, विद्यार्थी, शिक्षक, कलाकार, स्वास्थ्यकर्मी, युवा, पर्यटन व्यवसायी, पर्यटक तथा सम्पदा संरक्षणकर्मी**लाई सहभागी हुन आह्वान गरेको छ।
आयोजकका अनुसार अभियानको मूल उद्देश्य पुरानो परम्परालाई केवल सम्झनामा सीमित नराखी नयाँ पुस्तालाई प्रत्यक्ष रूपमा हिँडाएर, देखाएर र बुझाएर त्यससँग जोड्नु हो।
परम्परा मात्र सम्झेर बस्ने होइन—हिँडेर, हेरेर र महसुस गरेर जीवन्त बनाऔँ” भन्ने नारासहित अघि बढाइएको ९९ हिटी परिक्रमा अभियानले भक्तपुरको लोपोन्मुख जलसंस्कृतिको संरक्षणमा सामुदायिक चासो बढाउने अपेक्षा गरिएको छ।
