अन्तर्राष्ट्रिय एकल महिला दिवस: अधिकार, सम्मान र सामाजिक न्यायको आवाज

काठमाडौं । हरेक वर्ष जुन २३ तारिख विश्वभर अन्तर्राष्ट्रिय एकल महिला दिवस मनाइन्छ । संयुक्त राष्ट्रसंघले सन् २०११ मा यस दिनलाई आधिकारिक रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय एकल महिला दिवसका रूपमा घोषणा गरेपछि यो दिवसले विश्वव्यापी पहिचान पाएको हो ।

नेपालसहित विभिन्न देशहरूमा पनि विभिन्न कार्यक्रम, छलफल, सचेतनामूलक अभियान तथा सामाजिक गतिविधिहरू आयोजना गरी यो दिवस मनाइन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय एकल महिला दिवसको मुख्य उद्देश्य एकल महिलाहरूले भोग्दै आएका सामाजिक, आर्थिक तथा सांस्कृतिक विभेदप्रति ध्यानाकर्षण गराउनु हो ।

श्रीमानको मृत्यु, सम्बन्ध विच्छेद, परित्याग वा अन्य कारणले एकल जीवन बिताउन बाध्य महिलाहरू अझै पनि धेरै समाजमा विभेद, अपहेलना र अधिकारबाट वञ्चित अवस्थाबाट गुज्रिरहेका छन् । उनीहरूको जीवन केवल व्यक्तिगत पीडा मात्र नभई सामाजिक संरचनासँग जोडिएको गम्भीर मानवअधिकारको मुद्दा हो ।

संयुक्त राष्ट्रसंघले यस दिवसमार्फत विश्व समुदायलाई एकल महिलाहरूको अधिकार, सुरक्षा र सम्मान सुनिश्चित गर्न आह्वान गर्दै आएको छ । विशेषगरी विकासोन्मुख देशहरूमा एकल महिलाहरूलाई सम्पत्ति अधिकार, शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा र रोजगारीका अवसरमा अझै पनि असमान व्यवहार हुने गरेको देखिन्छ ।

नेपालको सन्दर्भमा पनि एकल महिलाहरूले विभिन्न चुनौती सामना गर्दै आएका छन् । परम्परागत सोच, सामाजिक कलंक र आर्थिक निर्भरता उनीहरूको प्रमुख समस्या हुन् । कतिपय समुदायमा श्रीमान गुमाएका महिलालाई अझै पनि अपशकुन वा नकारात्मक दृष्टिले हेर्ने प्रथा कायम छ, जसले उनीहरूको मानसिक र सामाजिक जीवनलाई गहिरो असर पार्छ । यसले उनीहरूको आत्मसम्मान र स्वतन्त्र जीवनयापनमा बाधा पु¥याउँछ ।

यद्यपि पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालमा एकल महिलाहरूको अधिकार संरक्षणका लागि कानुनी तथा नीतिगत सुधारहरू भएका छन् । सामाजिक सुरक्षा भत्ता, सम्पत्ति अधिकारमा सुधार, तथा विभिन्न गैरसरकारी संस्थाहरूको सहयोगले उनीहरूको जीवनस्तर सुधार गर्ने प्रयास भइरहेको छ । तर व्यवहारिक कार्यान्वयन अझै कमजोर रहेको सरोकारवालाहरूको भनाइ छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय एकल महिला दिवस केवल औपचारिक कार्यक्रम मात्र नभई एक गम्भीर सामाजिक बहसको अवसर पनि हो । यो दिनले समाजलाई एकल महिलाहरूलाई सहानुभूति होइन, समान अधिकार र अवसर दिनुपर्ने सन्देश दिन्छ । उनीहरूलाई दया वा करुणाको दृष्टिले होइन, सक्षम र आत्मनिर्भर नागरिकका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्ने आवश्यकता छ ।

एकल महिलाहरूको सशक्तिकरणका लागि शिक्षा, रोजगारी र सामाजिक सुरक्षा प्रमुख आधार हुन्। उनीहरूलाई आत्मनिर्भर बनाउने कार्यक्रमहरू विस्तार गर्नु आजको आवश्यकता हो । साथै समाजमा रहेको पुरानो सोच परिवर्तन गर्न जनचेतना अभिवृद्धि पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय एकल महिला दिवसले हामी सबैलाई समानता, सम्मान र मानव अधिकारको मूल मूल्य सम्झाउँछ । एकल महिलाहरूको अधिकार सुनिश्चित गर्नु केवल सरकार वा संस्थाको मात्र होइन, सम्पूर्ण समाजको साझा जिम्मेवारी हो । उनीहरूको सम्मानजनक जीवन सुनिश्चित गर्न सके मात्र एक समावेशी र न्यायपूर्ण समाज निर्माण सम्भव हुनेछ ।

पार्वती भण्डारी, नेपाल न्यूज बैंक