नेपालको ‘युवा निर्यात’: समृद्धि कि विवशताको कथा?

कलङ्कीका व्यस्त सडकहरूमा हेर्नुहोस् वा गाउँका कुनै कुनामा , तपाईंले  महसुस गर्नुहुनेछ – एउटा छटपटी, एउटा मौन पलायन !!!

सरकारी तथ्याङ्कले निर्यातमा भएको वृद्धिको महिमा गाइरहेका बेला, नेपालका गल्ली-गल्लीमा एउटा गहिरो र मार्मिक सत्य गुञ्जिरहेको छ: हाम्रो सबैभन्दा ठूलो निर्यात, जसले हाम्रो अर्थतन्त्रलाई वास्तवमा धानिरहेको छ, कुनै वस्तु होइन, हाम्रै आफ्ना युवा हुन्।

आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा, एउटा कठोर यथार्थले पीडादायी छाप छोड्यो – करिब ७ लाख नेपाली युवाहरू, सपना र भारी मन बोकेर परिवार र जन्मभूमिलाई पछाडि छोड्दै विमान चढे । उनीहरूको गन्तव्य? यहाँ नपाएको जीविकोपार्जनको उपायको लागि टाढाका भूमिहरू……

यो केवल एउटा तथ्याङ्क होइन; यो त्याग, विछोड, र बस्ने कि बाँच्ने भन्ने पीडादायी छनोटका ७ लाख व्यक्तिगत कथाहरू हुन्।

यो प्रवाह रोकिने कुनै संकेत छैन, चालू आर्थिक वर्ष २०८१/८२ को ११ महिनामै, अचम्म लाग्दो तथ्यांक देखापरेको छ – ७ लाख ६० हजारले श्रम स्वीकृति लिइसकेका छन्, जन्मभूमिबाट कयौ मिल टाढा बिरानो देशको  टिकट। यदि चालू आर्थिक वर्षको अन्तिम महिनामा थप ७० हजार मात्रै थपिए भने, यस आर्थिक वर्ष रोजगारीको लागि देश छाड्नेको  कुल संख्या ८ लाख ३० हजार पुग्नेछ। यो संख्या सामान्य वृद्धि होइन;  हाम्रो सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण स्रोतको द्रुत बहिर्गमनमा झन्डै १९% को वर्षैपिच्छेको वृद्धि र, “भिजिट भिसा” मा जाने अनगिन्ती तथा खुला सिमानाबाट जानेहरूको त यकिन तथ्यांक नै छैन ।

परिवारहरू रेमिट्यान्सको जीवनरेखामा अडिएका बेला, मानव निर्यातको यो वास्तविक लागत अपूरणीय छ: देशको सम्भाव्यता सिध्याउने प्रतिभा पलायन, खाना खाने टेबुलमा खाली कुर्सीहरू, र हराएको पुस्तासँग संघर्ष गरिरहेका समुदायहरू।

तर, आर्थिक भाग्यको एउटा अनौठो मोडमा, आधिकारिक निर्यात तथ्याङ्कले अभूतपूर्व विजयको चित्र कोरिरहेको छ। हाम्रो निर्यातको ग्राफ अप्राकृतिक उकालो लागिरहेको छ , “तोरी र भटमासको तेलले हाम्रो निर्यातको आँकडा ७७.७७% ले बढाएको छ, यसको नजिक अरू केही आउँदैन।

तर यहींनेर एउटा क्रूर विडम्बना लुकेको छ। नेपाल, सीमित तेल उत्पादन क्षमता भएको देश, आफ्नो निर्यातको अप्राकृतिक “उछाल” लाई आयातित कच्चा तेलको न्यूनतम प्रशोधनले डोर्याएको देखिरहेको छ, जसलाई त्यसपछि तुरुन्तै  छिमेकी भारतमा पुन: निर्यात गरिन्छ। यो एउटा कूटनीतिक चालबाजी हो, व्यापार सम्झौताको चलाखीपूर्ण फाइदा , तर यसले हाम्रो आफ्नै सङ्घर्षरत अर्थतन्त्रमा थोरै मात्र वास्तविक योगदान दिइरहेको छ । यो एउटा काल्पनिक समृद्धि हो, गहिरो जरा गाडेको घरेलु उत्पादन वा दिगो उद्योग बिनाको वृद्धिको नाटकीय प्रतिविम्ब ! त्यसैले,  तेल निर्यातको बढ्दो आँकडा गन्दा, हाम्रो आर्थिक यथार्थलाई वास्तवमै परिभाषित गर्ने गहिरो, अझ महत्त्वपूर्ण निर्यातप्रति अन्धो नबनौं। यो आमाहरूको बिदाइका आँसु हुन्, बुबाहरूका मौन प्रार्थना हुन्, र विदेशी भूमिमा आफ्नो भाग्य खोज्न बाध्य भएका पुस्ताको मेटिँदै गएका सपनाहरू हुन्।

रेमिट्यान्सले तात्कालिक आर्थिक राहत दिन सक्छ, तर दीर्घकालीन रूपमा देशको उत्पादनशील श्रमशक्ति र नवप्रवर्तन क्षमताको नोक्सान गर्छ । खासगरी २०–३४ वर्ष उमेर समूहका १९.८ प्रतिशत पूर्ण बेरोजगार र ३६ प्रतिशत अर्धबेरोजगार छन् । युवा पलायनको अन्त्य तबमात्र सम्भव हुन्छ, जब देशमै उनीहरूले अवसर देख्न सक्छन् । त्यसका लागि नीति, संरचना र सोचको आमूल परिवर्तन आवश्यक छ ।