नेपथ्यको साहसिक कदम: स्ट्रिमिङ जायन्टहरूलाई पन्छाउँदै नेपाली संगीतमा नयाँ युगको खोजी ?

नेपथ्य – यो नाम दशकौदेखि नेपाली संगीत प्रेमीहरूसँग जोडिएको छ। आफ्नो मनमोहक लोक-रक धुन, मार्मिक, मौलिक शब्द, धुन र अविस्मरणीय लाइभ प्रस्तुतिहरूका लागि चिनिएको नेपथ्य एउटा ब्यान्ड मात्र होइन; यो नेपाली संगीत क्षेत्रको एक संस्था हो। हालै ब्यान्डले आफ्नो नयाँ गीत ‘कर्नालीका छाइला’ आफ्नै आधिकारिक वेबसाइटमार्फत विशेष एक्सक्लुसिभ प्रि-रिलिज गरेको छ, जसलाई सुन्नका लागि श्रोताहरूले सामान्य शुल्क तिर्नुपर्छ। यो निर्णय डिजिटल युगमा संगीत उपभोगको स्थापित प्रचलनका लागि एउटा मा एउटा नयाँ प्रयोग हो र यसले संगीतको मूल्य र उद्योगमा कलाकारको स्थानबारे बहस सुरु गरेको छ। मे १०, २०२५, शनिवार राजधानीमा सार्वजनिक गरिएको सो गीतको ट्रेलर भने मे ११ , २०२५ मा युट्युबमा सार्वजनिक गरिएको थियो । प्रकृतिसँग मिलेर सुदूर जनजीवनले विकास गरेका भाकाहरूलाई आफ्नो आवाज बनाउने ब्यान्डको अभ्यासबाटै जन्मेको यो पछिल्लो गीतमा श्रव्यदृश्य सर्जक भूषण दाहालले तयार पारेको हुन् भने विशेष गरी सल्यान र आसपासका जिल्लामा प्रचलित लोकधुन ‘टप्पा’ मा उभिएको यस गीतलाई अमृतले त्यसै भेगमा पुगेर तयार पारेका  हुन् । पुरानो नेपाली चलचित्र ‘माइतीघर’ मा अटाएको लोकप्रिय गीत ‘काला कुर्तैले छ मैने जागिरै खायाँ’ यसै ‘टप्पा’ धुनमा आधारित छ ।

‘कर्नालीका छाइला’ तयार पार्दा भने अमृतले लोकभाकाको मूललाई समातेर आफ्नै मौलिक शैलीमा विकास गरेका छन् ।

अमृतका अनुसार ‘भेँडाको ऊनजस्तो’ एल्बममा अटाएको ‘सा कर्णाली’ गीत भेटिएकै बेला यस गीतको मुखडा पनि फेला परेको थियो । ‘सन् २००१ मा डोल्पातिरबाट आएका अङ्गद हमाल र यसका सङ्कलक लक्ष्मीकान्त उपाध्यायको मुखबाट यो गीत पहिलोपटक सुन्ने मौका पाएको थिएँ,’ अमृतले शनिबारको समारोहमा खुलाए, ‘यसबीच सन् २००८ मा एकपटक यस गीतलाई रेकर्ड गरिसके पनि चित्त बुझेन र बाकसमा थन्क्याइदिएँ ।’

त्यसपछि पनि यसलाई दिमागमा बोकेरै धेरैपटक कर्णाली भेगको यात्रा गरेको र पोहोर सल्यानका केही ग्रामीण साङ्गीतिक बैठकमा सरिक भएपछि यो रूप दिन मानसिक हिसाबले आफू तयार भएको उनले प्रस्ट पारे ।अमृतका अनुसार यो गीत सङ्कलन गर्दा स्थानीय जनजिब्रोका लाइनहरू पर्याप्त भेटिएका थिए । ‘टप्पा’ का सीमितताले गर्दा तिनै लाइनलाई बलियो आधारसहित धुनमा समेट्न सबैभन्दा बढी मेहनत गर्नुपरेको थियो ।

आफ्नै आधिकारिक वेबसाइटमार्फत विशेष एक्सक्लुसिभ प्रि-रिलिज गर्ने नेपथ्यको यो कदमले संगीत उद्योगमा एउटा नयाँ बहस सुरु गरेको छ: के यो स्ट्रिमिङ प्लेटफर्महरूको एकाधिकारलाई चुनौती दिने प्रयास हो, वा आफ्नो वफादार श्रोतालाई विशेष महत्त्व दिने एउटा चलाखीपूर्ण रणनीति? यो गीत युट्युब जस्ता सार्वजनिक स्ट्रिमिङ प्लेटफर्महरूमा भने  एक हप्तापछि उपलब्ध हुनेछ।

नेपथ्यले यस कदममार्फत “हाम्रो संगीतको मूल्य छ, र हामी हाम्रा श्रोताहरूसँग सिधै, आफ्नै सर्तमा जोडिन चाहन्छौं” भन्न खोजेको भान हुन्छ ।

नेपथ्यले युट्युब र स्पोटिफाई जस्ता ठूला स्ट्रिमिङ प्लेटफर्महरूलाई पूर्ण रूपमा बाइ-पास गरेको छैन, बरु तिनको प्रयोग गर्ने तरिकामा नवीनता ल्याएको छ। उनीहरूले पहिले आफ्नो प्रत्यक्ष प्लेटफर्ममार्फत सशुल्क पहुँच दिएर आफ्ना अति समर्पित प्रशंसकहरूलाई विशेष अनुभव प्रदान गर्ने प्रयास गरेको छ, त्यसपछि मात्र व्यापक डिजिटल पहुँचका लागि नेपथ्यले गीतलाई स्ट्रिमिङ प्लेटफर्महरूमा सार्वजनिक गर्नेछ।

आधुनिक डिजिटल परिदृश्य: निःशुल्क, छिटो र चुनौती

विगत एक दशकभन्दा बढी समयदेखि डिजिटल स्ट्रिमिङले संगीत उपभोगको ढाँचालाई पूर्ण रूपमा परिवर्तन गरिदिएको छ। युट्युबको विशाल पहुँच र निःशुल्क (विज्ञापन सहित) वा कम शुल्कको सदस्यतामा आधारित स्पोटिफाई जस्ता प्लेटफर्महरू संगीत वितरणका मुख्य माध्यम बनेका छन्। यसले संगीतलाई घरघरमा पुर्याउन अभूतपूर्व सहजता प्रदान गर्यो। तर, यसको अर्को पाटो पनि छ। यी प्लेटफर्महरूले कलाकारहरूलाई अत्यन्तै कम आम्दानी दिन्छन्। लाखौं स्ट्रिमबाट प्राप्त हुने रकम पनि लेबल, वितरक र प्लेटफर्मले आफ्नो हिस्सा लिएपछि कलाकारका लागि नगन्य हुन सक्छ। यसले विशेष गरी नेपाल जस्ता बजारका कलाकारहरूका लागि दिगो आम्दानीको स्रोत व्यवस्थापन गर्न चुनौती खडा गरेको छ। धेरै कलाकारहरूका लागि, स्ट्रिमिङ अब आम्दानीको मुख्य स्रोत नभई प्रचारको माध्यम बनेको छ, र आम्दानीका लागि लाइभ शो र अन्य स्रोतमा निर्भर हुनुपर्छ।

फर्किएर हेर्दा: स्ट्रिमिङ र निशुल्क प्लेटफर्म आउन अघिका दिनहरू

आजको डिजिटल युगको तुलनामा, निशुल्क प्लेटफर्म /स्ट्रिमिङ आउनुअघिको समयमा नेपाली संगीत उद्योगको स्वरूप फरक थियो। क्यासेट र सीडीको जमाना थियो।  तपाईं पसलमा जानुहुन्थ्यो, कभरहरू हेर्नुहुन्थ्यो, एल्बम किन्नुहुन्थ्यो, र त्यसको स्वामित्व लिनुहुन्थ्यो। एउटा सफल एल्बमले हजारौं प्रति बिक्री गर्दा कलाकार र लेबलले राम्रो आम्दानी गर्थे। संगीतको एउटा मूर्त रूप र मूल्य थियो। श्रोताले पैसा तिरेर भौतिक रूपमा संगीतको स्वामित्व लिन्थे। रेडियो र टेलिभिजनले प्रचारमा सहयोग गर्थे, तर आम्दानीको मुख्य स्रोत बिक्री नै थियो।कलाकार र श्रोताबीचको सम्बन्ध, आज सामाजिक सञ्जालले जस्तो सिधा नभए पनि, एउटा भौतिक उत्पादनका लागि सोचविचार गरेर गरिएको लेनदेन समावेश गर्थ्यो।

आर्थिक रूपमा हेर्दा, राम्रो बिक्री गर्ने कलाकार र कम्पनीहरूका लागि यो बढी लाभदायक हुन सक्थ्यो। संगीतको एउटा भौतिक रूप र त्यसलाई किन्ने, सुन्ने एउटा प्रक्रिया थियो। यद्यपि, यसका आफ्नै चुनौतीहरू पनि थिए: उत्पादन र वितरणको उच्च लागत, भौतिक पाइरेसी, र सीमित भौगोलिक पहुँच। तर, कलाकारले आफ्नो कामको लागि सिधा आम्दानी प्राप्त गर्ने सम्भावना बढी थियो।

नेपथ्यको रणनीति: हाइब्रिड मोडलको परीक्षण

नेपथ्यले आफ्नो वेबसाइटमा सिधै पहुँच गरि आफ्नो नयाँ गीतको एक्सक्लुसिभ म्युजिक भिडियो हेर्नका लागि सामान्य शुल्क (१० रुपैयाँ वा सो भन्दा माथि आफ्नो इच्छा अनुसार ) लिने निर्णय, भौतिक वा प्रारम्भिक डिजिटल डाउनलोड युगमा एकल गीत वा ट्र्याक किने जस्तै, संगीतका लागि भुक्तानी गर्ने सिद्धान्तको सिधा पुनरागमन हो। नेपथ्यको यस कदमलाई “विशेष एक्सक्लुसिभ प्रि-रिलिज” र त्यसपछि सार्वजनिक स्ट्रिमिङ प्लेटफर्ममा उपलब्धताको जानकारीसँगै हेर्दा, यो स्ट्रिमिङलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्ने नभई त्यसको प्रयोग गर्ने तरिकामा नयाँपन ल्याउने रणनीति पनि देखिन्छ।

यसका पछाडि ब्यान्डका धेरै उद्देश्य हुन सक्छन्:

१. समर्पित फ्यानहरूलाई पुरस्कृत गर्ने: वेबसाइटमा सशुल्क पहुँच दिएर, उनीहरूले आफ्ना सबैभन्दा वफादार र समर्पित प्रशंसकहरूलाई गीत सुन्ने पहिलो अवसर प्रदान गरेका छन्। यो एक प्रकारको प्रिमियम अनुभव दिने प्रयास हो ।

२. सिधा आम्दानीको नयाँ स्रोत: प्रि-रिलिज बिक्रीबाट हुने आम्दानी सिधै ब्यान्डमा आउँछ, जुन स्ट्रिमिङबाट हुने प्रति-स्ट्रिम आम्दानीको तुलनामा निकै बढी हुन्छ। यो स्ट्रिमिङ आम्दानीलाई पूरक बनाउने एउटा तरिका हो।

३. संगीतको मूल्यबारे सन्देश: निःशुल्क उपलब्धता अघि सानो शुल्क लिएर, उनीहरूले संगीतको सिर्जना र प्रस्तुतिमा लाग्ने मेहनत र यसको कलात्मक मूल्यलाई जोड दिएका छन्। उनीहरू भन्न चाहन्छन् कि संगीत सुन्न लायक छ, र यसको लागि भुक्तानी गर्नु कलाकारलाई समर्थन गर्नु हो।

४. रणनीतिक वितरण: पहिले सिधा वेबसाइटमा, त्यसपछि फराकिलो पहुँचका लागि युट्युब जस्ता प्लेटफर्ममा। यो एक प्रकारको चरणबद्ध वितरण हो जसले विभिन्न वर्गका श्रोताहरूलाई समेट्छ – तिर्ने इच्छुक र निःशुल्क सुन्न चाहने।

यो रणनीतिले ब्यान्डलाई आफ्ना समर्पित प्रशंसकहरूसँग सिधा जोडिन, तत्काल राजस्व उत्पन्न गर्न र सँगसँगै युट्युबको विशाल प्रचार क्षमताको पनि फाइदा लिन मद्दत गर्छ।

नेपथ्यको यो प्रयोगले महत्त्वपूर्ण चुनौतीहरूको सामना गर्नुपर्ने देखिन्छ :

१. प्रयोगकर्ताको बानी: मानिसहरूलाई निःशुल्क/सस्तो स्ट्रिमिङको बानी परिसकेको छ। उनीहरूलाई प्रति गीत भुक्तानी गर्न मनाउन बानी परिवर्तन गराउनु र स्पष्ट मूल्य देखाउनु आवश्यक त छ तर संगसंगै गार्हो पनि छ ।

२. सुविधा: के वेबसाइट समर्पित स्ट्रिमिङ एपहरू जस्तै प्रयोग गर्न सजिलो छ? के यो सबै उपकरणहरूमा सबैको सहज पहुंच र प्रयोग गर्ने अभ्यस्तता छ ?

३. पाइरेसी

४. स्केल: के यो मोडेल नेपथ्यको जस्तो ठूलो, वफादार प्रशंसक नभएका नयाँ वा कम स्थापित कलाकारहरूका लागि काम गर्न सक्छ?

५. खण्डीकरण: यदि धेरै कलाकारहरूले आफ्नै सशुल्क प्लेटफर्म सिर्जना गर्छन् भने, प्रयोगकर्ताको अनुभव खण्डीकृत हुन्छ, जसका लागि धेरै भुक्तानी र एपहरूको आवश्यकता पर्छ।

नेपथ्यको आफ्नो वेबसाइटमा शुल्क लिएर नयाँ गीत सार्वजनिक गर्ने निर्णय नेपाली संगीत उद्योगमा एउटा साहसिक कदम हो। यो प्रचलित निःशुल्क/न्यून शुल्क स्ट्रिमिङ मोडेलको एकाधिकारलाई केहि हदसम्म चुनौती दिने एउटा इमान्दार प्रयास हो।यो स्ट्रिमिङ प्लेटफर्महरूलाई पूर्ण रूपमा पन्छाउने नभई, तिनको साथमा आफ्नै प्लेटफर्मको प्रयोग गरी आम्दानी र प्रशंसक संलग्नतालाई अधिकतम बनाउने प्रयास पनि हो।यो नेपाली संगीत उद्योगमा कलाकारहरूले कसरी डिजिटल युगमा आम्दानी गर्न सक्छन् भन्नेबारे एउटा नयाँ बहस र परीक्षण हो। नेपथ्यले यस कदममार्फत देखाएको छ कि स्थापित कलाकारहरूले पनि परम्परागत डिजिटल मोडेलभन्दा बाहिर सोचेर आफ्ना श्रोताहरूसँग सिधा जोडिन र आफ्नो कामको लागि उचित मूल्य प्राप्त गर्न नयाँ तरिकाहरू अपनाउन सक्छन्। यो नेपाली संगीतको डिजिटल यात्रामा एउटा महत्त्वपूर्ण र विचारणीय पाइला हो।

के यो व्यापक प्रचलन बन्छ वा नेपथ्य जस्तो लिजेन्डरी ब्यान्डका लागि मात्र एउटा प्रयोग/रणनीतिमा सिमित रहन्छ भन्ने कुरा समयले बताउनेछ। तर एउटा कुरा स्पष्ट छ: नेपथ्यले केवल नयाँ गीत सार्वजनिक गरिरहेको छैन; उनीहरूले संगीतको भविष्य, कलाकारको जीविकोपार्जन र डिजिटल युगमा हामीले गीत संगीतलाई दिने मूल्यबारे एउटा महत्त्वपूर्ण संवादको थालनी गरेको छ ।

गीत हेर्न चाहने दर्शकले नेपथ्यको वेबसाइट www.nepathya.com.np मा जानुपर्ने हुन्छ । त्यहाँ यस गीतका लागि लिङ्क दिइएको छ, जसलाई थिचेपछि सोझै ‘गेटवे’ मा पुगिन्छ । त्यसमा बैंकको विवरण वा कुनै पनि ‘पे वालेट’ प्रयोग गरेर अर्डर गर्न सकिन्छ । त्यसपछि उक्त व्यक्तिको इमेलमा प्राप्त हुने लिङ्क थिचेपछि खुल्ने म्युजिक भिडियोलाई जतिपटक पनि हेर्न सकिनेछ । पैसा नतिरेरै हेर्न चाहनेका हकमा भने यो म्युजिक भिडियो साता दिनपछि मात्र सार्वजनिक थलोमा उपलब्ध हुनेछ । हाल नेपथ्य साङ्गीतिक यात्राका लागि अमेरिकामा छ , अमेरिका यात्राकै दौरान उपयुक्त समय हेरेर म्युजिक भिडियो युट्युबमा रिलिज गर्ने जानकारी ब्यान्डले दिएको छ ।