“नेपालको बैंकिङ संकट: अस्थिरता, अनियमितता र सुधारको अपरिहार्य आवश्यकता”

नेपालको बैंकिङ प्रणाली इतिहासकै सबैभन्दा नाजुक मोडमा पुगेको छ। निस्क्रिय कर्जा र गैर-बैंकिंग सम्पत्तिको चापले प्रायः सबै बैंकहरूलाई गम्भीर आर्थिक दबाबमा पारिरहेको छ।नेपालको बैंकिङ प्रणाली गम्भीर संकटतर्फ उन्मुख छ । बैंक तथा वित्तीय संस्थाका संघहरूले संयुक्त रूपमा प्रेस विज्ञप्ति जारी गर्दै बैंक प्रणाली सुरक्षित रहेको दाबी गरे पनि, यस्तो विज्ञप्ति जारी गर्नु नै अस्थिरताको संकेत हो। यदि बैंकहरू साँच्चै सुरक्षित थिए भने, जनतामा विश्वास जगाउन यस्ता वक्तव्य आवश्यक पर्दैनथे। बैंकिङ प्रणालीप्रति आमनागरिकको शंका व्यवस्थापन तहमा गम्भीर कमजोरी रहेको प्रमाण हो ।

बैंकिङ प्रणालीको मूल समस्या

नेपालको बैंकिङ प्रणालीमा विभिन्न गम्भीर समस्याहरू रहेका छन्, जसले गर्दा यसको स्थायित्वमा प्रश्नचिह्न खडा भएको छ। सीमित सेयरधनीहरूको नियन्त्रण र अनैतिक हस्तक्षेप एक प्रमुख समस्या हो। नेपालमा केही सेयरधनीहरूले बैंकमा न्यून स्वामित्व राखेर पनि अत्यधिक प्रभाव जमाएका छन्, जसले बैंकहरूलाई व्यक्तिगत स्वार्थअनुसार सञ्चालन गर्ने अवस्था सिर्जना गरेको छ । यस्तो प्रवृत्तिलाई कानूनी रूपमा नियन्त्रण गर्दै संस्थागत लगानीकर्ताहरूको भूमिका बढाइनु आवश्यक छ ।

सीईओ छनोट प्रक्रियामा पारदर्शिता नहुनु अर्को गम्भीर समस्या हो। बैंक सञ्चालक समितिहरूले आफूनिकट व्यक्तिलाई मात्र सीईओ बनाउने प्रवृत्ति देखाएका छन्, जसका कारण योग्य र सक्षम नेतृत्व विकास हुन सकेको छैन । सीईओ छनोट प्रक्रियामा पारदर्शिता अपनाउँदै योग्यता, अनुभव, र निष्पक्षतालाई प्राथमिकता दिनुपर्ने आवश्यकता छ ।

नेपाल राष्ट्र बैंकको नियमनकारी भूमिका कमजोर हुँदै जानु पनि बैंकिङ प्रणालीको अस्थिरताको प्रमुख कारणमध्ये एक हो। राष्ट्र बैंकले नियमनकारी भूमिकामा कडाइ गर्नुपर्ने ठाउँमा बैंकहरूलाई गल्ती लुकाउने उपाय सिकाउने प्रवृत्ति देखाएको छ । यसले बैंकिङ प्रणालीलाई अझै जोखिमपूर्ण बनाइरहेको छ। राष्ट्र बैंकले नियमनको प्रभावकारिता बढाउँदै बैंकहरूलाई पारदर्शी रूपमा सञ्चालन गर्न बाध्य पार्नुपर्ने हुन्छ ।

अनियमितता गर्ने बैंक अधिकारीहरूमाथि कानूनी कारबाहीको अभावले पनि समस्या बढाइरहेको छ । भ्रष्टाचार र अनियमिततामा संलग्न सीईओ तथा सञ्चालकहरू सजायविहीन रहेको अवस्था छ, जसले गर्दा यस्ता गतिविधिहरू दोहोरिइरहेका छन्। बैंकिङ प्रणालीमा अनुशासन कायम गर्न कडा कानूनी कारबाही आवश्यक छ ।

बैंक सञ्चालक समितिमा योग्य व्यक्तिहरूको अभाव अर्को महत्त्वपूर्ण चुनौती हो । हाल बैंक सञ्चालक समितिमा राजनीतिक पहुँच भएका वा सीमित सेयरधनीहरूको प्रभावमा रहेका व्यक्तिहरू बढी देखिन्छन्, जसले गर्दा संस्थागत नेतृत्व कमजोर भएको छ। व्यवसायिक दक्षता भएका योग्य व्यक्तिहरू मात्र सञ्चालक समितिमा नियुक्त हुने व्यवस्था गर्न आवश्यक छ ।

कसरी होला समस्या समाधान

समस्या समाधानका लागि अनिवार्य सुधारका उपायहरू अपनाउनु अत्यावश्यक छ। सीमित सेयरधनीहरूको अनावश्यक हस्तक्षेप रोक्न कानूनी प्रावधान प्रभावकारी रूपमा लागू गरिनुपर्छ। साथै, सीईओ छनोट प्रक्रियालाई पारदर्शी बनाउन नीतिगत सुधार आवश्यक छ, जसले योग्य र सक्षम नेतृत्व सुनिश्चित गर्नेछ। बैंकमा अनियमितता गर्ने अधिकारीहरूमाथि कठोर कानूनी कारबाही गरिनुपर्छ, ताकि अनुशासन र सुशासन कायम रहोस् ।

त्यसैगरी, बैंक सञ्चालक समितिमा केवल योग्य र व्यवसायिक सोच भएका व्यक्तिहरूलाई मात्र नियुक्त गर्नुपर्छ, जसले संस्थागत सुधारमा योगदान पु¥याउँछ। नेपाल राष्ट्र बैंकले आफ्नो नियमनकारी भूमिकामा कडाइ गर्दै प्रभावकारी नीति लागू गर्नु आवश्यक छ, ताकि बैंकिङ प्रणाली स्वच्छ र विश्वसनीय बनोस् । राष्ट्र बैंकले बैंकहरूलाई गल्ती लुकाउने उपाय सिकाउने होइन, पारदर्शिता बढाउने दिशामा पहल गर्नुपर्छ। साथै, व्यक्तिगत पहुँचका आधारमा सञ्चालक समिति गठन गर्ने प्रवृत्ति बन्द गर्न कानूनी र व्यवस्थापकीय सुधार आवश्यक छ ।

नेपालको बैंकिङ प्रणाली संकटग्रस्त छ । सीमित व्यक्तिहरूको स्वार्थ, अपारदर्शी नेतृत्व, र नियमनकारी निकायहरूको कमजोरीका कारण वित्तीय अस्थिरता गहिरिँदै गएको छ। यदि नेपाल राष्ट्र बैंकले आफ्नो नियमनकारी भूमिका प्रभावकारी रूपमा निर्वाह गर्न सकेन भने, निकट भविष्यमा गम्भीर वित्तीय संकट आउन सक्छ। अबको एक मात्र उपाय भनेको कडा नियमन, पारदर्शी व्यवस्थापन, र भ्रष्टाचारविरुद्धको कठोर कारबाही नै हो ।