NISAR भूउपग्रहको चेतावनी, नेपाल विपद्को हप्ताअघि नै देखिएको पहिरोको संकेत, किन जोगिन सकेन ज्यान?

नेपालमा ठूलो जनधनको क्षति पुर्याएको प्राकृतिक विपद् आउनुभन्दा हप्तांअघि नै भारत (ISRO) र अमेरिका (NASA) ले संयुक्त रूपमा निर्माण गरेको अत्याधुनिक NISAR भूउपग्रहले जमिन भासिने र अस्थिर हुने संकेत रेकर्ड गरेको पुष्टि भएको छ। तर, ठूलो मात्रामा प्राप्त भूउपग्रह डाटाको तत्काल (रिएल-टाइम) विश्लेषण गर्ने प्रणाली नहुँदा उक्त चेतावनी ओझेलमा पर्यो र अन्ततः ठूलो त्रासदी निम्तियो।

जर्नल अफ इन्डियन सोसाइटी अफ रिमोट सेन्सिङ (Journal of Indian Society of Remote Sensing) मा प्रकाशित अध्ययन अनुसार, १.३ अर्ब अमेरिकी डलर लागतको NISAR (NASA-ISRO Synthetic Aperture Radar) भूउपग्रहले विपद् अघि जुन २० देखि अगस्ट १९ को बीचमा उक्त क्षेत्रको भुइँमा आएको परिवर्तनलाई सूक्ष्म रूपमा रेकर्ड गरेको थियो।

नापअनुसार, लाङटाङ-लिरुङ हिमशिखर आसपासको पहाडी भिरको जमिन करिब ४० सेन्टिमिटरदेखि धेरै मिटरसम्म सरेको थियो, जसले पहाड खस्ने जोखिम उच्च रहेको देखाउँथ्यो।

तर, यो संकेत रेकर्ड भएको केही हप्तापछि नै अगस्ट २६ मा समुद्री सतहबाट करिब ५,२०० मिटरको उचाइमा ठूलो हिम-पहिरो र चट्टान खस्यो। यसले निम्त्याएको विनाशकारी लेदो र बाढीले रसुवा लगायतका तल्लो क्षेत्रका बस्तीहरूमा प्रहार गर्दा १,४५१ जनाको मृत्यु भयो भने हजारौँ मानिस बेपत्ता र विस्थापित भए।

अत्याधुनिक प्रविधिले जोखिम रेकर्ड गरे पनि विपद् अगाडि चेतावनी जारी हुन नसक्नुका मुख्य कारणहरू निम्न अनुसार छन्:

• अत्यधिक डाटाको बहाव: NISAR भूउपग्रहले विश्वभरको भू-सतहको परिमार्जन निरन्तर निगरानी गर्ने हुँदा दैनिक धेरै टेराबाइट (TB) डाटा पठाउँछ।

• रिएल-टाइम निगरानीको अभाव: हिमाली क्षेत्रका हजारौँ हिमनदी र भिरालो जमिनलाई निरन्तर स्वचालित रूपमा विश्लेषण गर्ने प्रविधि वा संयन्त्र नहुँदा उक्त खतरा पत्ता लाग्न सकेन।

• विपद्पछिको अध्ययन मात्र: अनुसन्धानकर्ताहरूले घटना घटिसकेपछि पुराना भूउपग्रह डाटा अध्ययन (Hindsight) गर्ने क्रममा मात्रै उक्त पूर्व-संकेत फेला पारेका थिए।

यस घटनाले भूउपग्रहको क्षमताभन्दा पनि प्राप्त डाटालाई कसरी तत्काल विश्लेषण गरेर जोखिम क्षेत्रमा खबर पुर्याउने भन्ने पूर्वसूचना प्रणालीको कमजोरीलाई उजागर गरेको छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार हिमाली क्षेत्रका देशहरू र अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष संस्थाले निम्न कदमहरू तत्काल चाल्नुपर्छ:

1. AI आधारित स्वतः निगरानी: भूउपग्रहबाट डाटा प्राप्त हुनेबित्तिकै जमिनको मुभमेन्ट पत्ता लगाउने आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) प्रणालीको विकास।

2. उचाइमा भू-स्टेशन स्थापना: उपग्रह डाटालाई प्रमाणीकरण गर्न हिमाली क्षेत्रमा थप जमिनमा आधारित निगरानी स्टेशनहरू राख्ने।

3. द्रुत सूचना संयन्त्र: उपग्रहको विश्लेषणलाई तत्काल सम्बन्धित देशको विपद् व्यवस्थापन निकाय र स्थानीय नागरिकसम्म पुर्याउने पूर्वसूचना सञ्जालको निर्माण।