सिगारु नाच : हस्तान्तरण हुँदै मौलिक संस्कृति

हेमन्त केसी, नेपाल न्यूज बैंक

सुर्खेत । दशैं-तिहारको रौनक गाउँबस्तीमा छाउन थालेसँगै कर्णालीका जाजरकोट, रुकुम पश्चिम र सल्यानमा मौलिक सिगारु नाचको चहलपहल पनि बढ्न थालेको छ ।

गाउँमा लाग्ने मेला, जात्रा, पर्व तथा विभिन्न सांस्कृतिक कार्यक्रममा प्रस्तुत गरिने सिगारु नाच यी जिल्लाको मौलिक पहिचान मात्र होइन, पुर्खाले सिर्जना गरेर नयाँ पुस्तालाई सुम्पिएको सांस्कृतिक सम्पदा पनि हो ।

दसैं–तिहारमा आफन्त तथा इष्टमित्रसँग भेटघाट गर्ने, गाउँघरमा भेला हुने र सामूहिक रूपमा रमाइलो गर्ने परम्परासँग सिगारु नाच जोडिएको छ ।

पुस्तौंदेखि गाउँदै र नाच्दै आएको यो संस्कृति अहिले पनि स्थानीय समुदायको जीवनशैलीमा उत्तिकै महत्त्वका साथ जोडिएको छ । समय फेरिए पनि सिगारु नाचमा गाइने गीत, प्रयोग गरिने बाजा, पहिरन र सामूहिक प्रस्तुतिले विगतको सामाजिक जीवनलाई सम्झाइरहन्छन् ।

सिगारु नाचको विशेषता नै यसमा उमेरको कुनै सीमा नहुनु हो । बालबालिकादेखि युवायुवती र ज्येष्ठ नागरिकसम्म यसमा सहभागी हुन सक्छन् । नाच्न जान्नेले नाच्छन्, गीतको भाका समात्न सक्नेले गाउँछन् भने अरूले पनि ताली बजाएर साथ दिन्छन् । यसरी एउटै सांस्कृतिक प्रस्तुतिमा विभिन्न पुस्ताको सहभागिता हुँदा परम्परा केवल प्रदर्शनमा सीमित रहँदैन, नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण हुने अवसरसमेत बन्छ ।

जाजरकोटको नलगाड नगरपालिका–८ स्थित श्री पञ्च भयार माध्यमिक विद्यालयका प्रधानाध्यापक वीरबहादुर खत्री आफैं सिगारु नाचमा सहभागी हुने गर्छन् । उनका लागि सिगारु नाच हेर्ने मनोरञ्जनको विषय मात्र होइन, आफ्नै समाजको विगत, वर्तमान र बाल्यकालका सम्झनासँग जोडिएको आत्मीय संस्कृति पनि हो ।

‘म आफैं सिगारु नाचको दर्शन मात्र होइन, नाच्ने पनि गर्छु,’ खत्री भन्छन्, ‘अरू गीतमा पनि गाएर नाच्ने गरिन्छ, तर सिगारुप्रति मानिसको आकर्षण र रोजाइ छुट्टै हुन्छ । यसका गीत गाउँदा विगत, वर्तमान र बाल्यकालमा बिताएका क्षणहरूको सम्झना आउँछ ।’

उनका अनुसार सिगारु नाचमा सामूहिक सहभागिताको विशेष महत्त्व छ । यसले गाउँमा बस्ने मानिसलाई एकै ठाउँमा भेला गराउँछ । लामो समयसम्म भेटघाट नभएका आफन्त, साथीभाइ र गाउँलेबीच पुनर्मिलनको वातावरण बनाउँछ । दैनिक कामकाज र आ–आफ्नो व्यस्ततामा टाढिएका मानिसलाई पर्वका बेला एउटै सांस्कृतिक धागोमा बाँध्ने काम सिगारु नाचले गर्छ ।

गीतमा विगतको सम्झना, नाचमा सामाजिक एकता

सिगारु नाचमा प्रयोग हुने गीत यसको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो । गीतका माध्यमबाट जीवनका भोगाइ, विगतका घटना, बाल्यकालका सम्झना र समाजका विभिन्न पक्ष अभिव्यक्त हुने गर्छन् । गीत गाउने र नाच्नेहरूबीचको तालमेलले प्रस्तुतिलाई थप जीवन्त बनाउँछ । यसमा मनोरञ्जनसँगै अनुभव र सम्झनाको आदानप्रदान पनि हुन्छ ।

सिगारु नाचमा मादल, कुरकुटी र बाँसुरीजस्ता परम्परागत बाजा प्रयोग गरिन्छन् । यी बाजाको ताल र धुनले नाचको मौलिकता झल्काउँछन् । आधुनिक संगीतका विभिन्न शैली गाउँबस्तीमा फैलिँदै गए पनि परम्परागत बाजाको प्रयोगले सिगारु नाचलाई आफ्नै पहिचानमा उभ्याएको छ ।

यसको पहिरन पनि विशिष्ट छ । सिगारु नाचमा पुरुषले महिलाको साडी लगाएर नाच्ने चलन छ । परम्परागत पहिरन र हाउभाउले प्रस्तुतिलाई फरक बनाउँछ । गीत, बाजा, पहिरन र सामूहिक नृत्यको संयोजनले सिगारुलाई सामान्य मनोरञ्जनभन्दा फरक सांस्कृतिक अभ्यासका रूपमा स्थापित गरेको छ ।

सिगारु नाचको निरन्तरतामा स्थानीय समुदायको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ । घरपरिवार र गाउँसमाजमा हुने सांस्कृतिक जमघटमा अग्रजहरूले गीत गाउने, नाच्ने र त्यसको शैली देखाउने गर्छन् । नयाँ पुस्ताले उनीहरूबाट सिक्दै जाने परम्पराले मौलिक कलालाई जीवन्त राख्न सहयोग पु¥याएको छ ।

खत्रीका अनुसार सिगारु नाचले मानिसलाई आफ्नो बाल्यकाल र पुराना दिनसँग जोड्छ । यसले पुराना साथीभाइसँग भेट्ने, पुराना अनुभव सम्झने र सामाजिक सम्बन्धलाई नवीकरण गर्ने अवसर दिन्छ । त्यसैले सिगारु नाचको महत्त्व नाचको प्रस्तुतिमा मात्र नभई यसले निर्माण गर्ने सामाजिक सम्बन्धमा पनि रहेको छ ।

१८८८ देखि हल्चौरमा सिगारु नाचको इतिहास

जाजरकोटको नलगाड नगरपालिका–८ स्थित हल्चौरमा सिगारु नाचको इतिहास १८८८ देखि जोडिएको स्थानीय इतिहासमा उल्लेख पाइने बताइन्छ । स्थानीय परम्पराअनुसार जुम्लाको सिञ्जा राज्यबाट भान्से बाहुनका रूपमा खगेनकोटी राज्यमा दाइजोस्वरूप आएका जयसर उपाध्यायले पहिलोपटक हल्चौरमा सिगारु नाच सुरु गरेका थिए ।

यस कथनले सिगारु नाचको विकास र विस्तारलाई कर्णालीका पुराना राज्य तथा तिनबीचको सामाजिक सम्बन्धसँग जोडेर हेर्ने आधार दिन्छ । तत्कालीन समयमा मानिसहरूको बसाइँसराइ, पारिवारिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक आदानप्रदानले विभिन्न परम्परा एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पुग्न सहयोग गरेको हुन सक्छ । हल्चौरमा सिगारु नाच सुरु भएको भनिएको इतिहासले पनि स्थानीय संस्कृति एउटै गाउँमा सीमित नरही विभिन्न सामाजिक सम्बन्धसँगै विकसित हुने गरेको पक्षलाई देखाउँछ ।

यद्यपि, सिगारु नाच सुरु भएको भनिएको विक्रम संवत् १८८८ सालको पात्रो, अभिलेख वा अन्य ऐतिहासिक स्रोतबाट पुष्टि आवश्यक छ । यसको सुरुआतसँग जोडिएका जयसर उपाध्याय र खगेनकोटी राज्यसम्बन्धी विवरणलाई थप दस्तावेजी प्रमाणसँग जोड्न सके सिगारु नाचको इतिहास अझ स्पष्ट रूपमा अभिलेखीकरण गर्न सकिनेछ ।

हल्चौरमा सुरु भएको भनिने यो परम्परा अहिले जाजरकोटमा मात्र सीमित छैन । रुकुम पश्चिम र सल्यानका विभिन्न बस्तीमा पनि सिगारु नाच प्रचलित छ । यी जिल्लामा दसैं–तिहार, मेला, जात्रा तथा अन्य सांस्कृतिक अवसरमा सिगारु नाच प्रस्तुत गरिन्छ । यसले एउटै सांस्कृतिक अभ्यास विभिन्न स्थानीय समुदायको साझा पहिचानका रूपमा स्थापित भएको देखाउँछ ।

संस्कृति हस्तान्तरणको चुनौती

समयसँगै गाउँको सामाजिक संरचना, मानिसको जीवनशैली र मनोरञ्जनका माध्यम परिवर्तन भइरहेका छन् । रोजगारी, अध्ययन तथा अन्य अवसरको खोजीमा गाउँबाट बाहिरिने क्रमले पनि परम्परागत सांस्कृतिक अभ्यासमा प्रभाव पार्न सक्छ । यस्तो अवस्थामा सिगारु नाचलाई निरन्तरता दिन अग्रज पुस्ताले सिकेको सीप र ज्ञान नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउनुपर्ने आवाज उठ्न थालेको छ ।

नाचको संरक्षण भनेको पर्वका बेला नाच प्रस्तुत गर्नु मात्र होइन । यसमा प्रयोग हुने पुराना गीत संकलन गर्नु, मौलिक भाका र बाजाको अभिलेख राख्नु, पहिरनको परम्परा जोगाउनु तथा यसको इतिहासबारे नयाँ पुस्तालाई जानकारी दिनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । विद्यालय, स्थानीय तह र सांस्कृतिक समूहले यस्ता गतिविधिमा सहकार्य गर्न सके सिगारु नाचको मौलिकता जोगाउन थप मद्दत पुग्न सक्छ ।

विद्यालय तहमा स्थानीय कला र संस्कृतिसम्बन्धी कार्यक्रम सञ्चालन गर्दा विद्यार्थीले आफ्नै समुदायको सम्पदाबारे सिक्ने अवसर पाउँछन् । अग्रज कलाकारसँग अन्तरक्रिया, परम्परागत गीतको संकलन तथा सांस्कृतिक प्रस्तुतिले नयाँ पुस्तामा यसप्रतिको रुचि बढाउन सक्छ । त्यसैगरी, स्थानीय मेला र जात्रामा मौलिक प्रस्तुतिलाई प्राथमिकता दिँदा सिगारु नाचलाई निरन्तरता दिन सकिन्छ ।

जाजरकोट, रुकुम पश्चिम र सल्यानमा दसैं–तिहार तथा मेला–जात्राको अवसरमा प्रस्तुत हुने सिगारु नाचले कर्णालीको सांस्कृतिक विविधतालाई जीवन्त बनाएको छ ।