Hormuz Deadlock: ट्रम्पको अस्वीकृतिपछि पनि इरान सर्तबाट पछि हटेन

ट्रम्पले अस्वीकार गरेपछि पनि होर्मुज खोल्ने सर्तमा अडिग इरान

काठमाडौं । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानले अघि सारेको सातदिने योजना अस्वीकार गरे पनि इरानले आफ्ना सर्त पूरा नभएसम्म होर्मुज जलडमरूमध्य पुनः खोल्ने अडान दोहोर्‍याएको छ। इरानले आवश्यक सर्त पूरा भएमा सात दिनभित्र होर्मुज पुनः खोलेर सामान्य समुद्री आवतजावत सुरु गर्न सकिने प्रस्ताव अमेरिकासमक्ष राखेको थियो।

इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराघ्चीले आइतबार इरानका सर्त स्पष्ट रहेको र ती पूरा भएपछि मात्र होर्मुज खोल्ने प्रक्रिया अघि बढ्ने बताएका छन्। उनका अनुसार इरानले कूटनीति र वार्ताबाट पछि नहट्ने भए पनि आफ्ना अधिकारबाट पछि नहट्ने अडान राखेको छ।

अराघ्चीका अनुसार इरानले कतारमार्फत अमेरिकासमक्ष सात दिनको ठोस योजना प्रस्तुत गरेको हो। आवश्यक सर्त पूरा भए सात दिनभित्र जलडमरूमध्य खोल्ने र सामान्य समुद्री आवतजावत सुरु गर्ने तथा त्यसपछि आणविक कार्यक्रमलगायत विषयमा वार्ता अघि बढाउने प्रस्तावमा उल्लेख छ।

के छन् इरानका सर्त ?

इरानले अघि सारेको योजनामा मध्यपूर्वमा जारी सैन्य गतिविधि रोक्नुपर्ने, अमेरिकी नौसैनिक नाकाबन्दी हटाउनुपर्ने र इरानी तेल निर्यातमाथिका प्रतिबन्ध खुकुलो पार्नुपर्ने माग समेटिएको छ। त्यसैगरी रोक्का गरिएका इरानी सम्पत्ति फुकुवा गर्नुपर्ने तथा यसअघि असफल भएको युद्धविराम समझदारीका सर्त कार्यान्वयन गर्नुपर्ने इरानको माग छ।

इरानी प्रस्तावअनुसार प्रारम्भिक प्रक्रिया चारदेखि पाँच दिनमा पूरा गर्ने र छैटौं दिनमा होर्मुज जलडमरूमध्य खोल्ने तथा सातौं दिनदेखि अमेरिकासँग वार्ता सुरु गर्ने योजना रहेको अराघ्चीले यसअघि बताएका थिए।

इरानले लेबनानसहित मध्यपूर्वमा जारी सैन्य गतिविधि अन्त्यलाई पनि योजनाको महत्वपूर्ण सर्तका रूपमा अघि सारेको छ। इरानी पक्षले दबाब वा धम्कीका आधारमा आफ्नो सार्वभौम अधिकार त्याग नगर्ने बताउँदै आएको छ।

ट्रम्पले भने—प्रस्ताव अस्वीकार गरें

अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पले शनिबार इरानको प्रस्ताव अस्वीकार गरेको बताएका छन्। उनले इरान तत्काल होर्मुज खोल्ने अवस्थाका कारण सम्झौता गर्न खोजिरहेको दाबी गरेका छन्।

तर ट्रम्पको सार्वजनिक प्रतिक्रियापछि पनि इरानले अमेरिकाबाट मध्यस्थमार्फत आउने औपचारिक जवाफको प्रतीक्षा गरिरहेको जनाएको छ। अराघ्चीले अमेरिकी राष्ट्रपतिको प्रारम्भिक प्रतिक्रिया इरानले थाहा पाए पनि मध्यस्थकर्तामार्फत हालसम्म अमेरिकाको अन्तिम औपचारिक धारणा प्राप्त नभएको बताएका छन्। औपचारिक जवाफ प्राप्त भएपछि त्यसका आधारमा निर्णय गर्ने उनको भनाइ छ।

यसले सार्वजनिक रूपमा अमेरिकी अस्वीकार देखिए पनि मध्यस्थमार्फत कूटनीतिक सम्पर्कको सम्भावना भने तत्काल पूर्ण रूपमा समाप्त नभएको देखाएको छ। इरानी विदेशमन्त्रीले पनि गतिरोध तोड्ने उपाय वार्ता नै भएको बताएका छन्।

विश्व ऊर्जा आपूर्तिको महत्वपूर्ण मार्ग

होर्मुज जलडमरूमध्य विश्व ऊर्जा आपूर्तिका लागि महत्वपूर्ण समुद्री मार्ग हो। विश्वको तेल आपूर्तिको ठूलो हिस्सा यही मार्गबाट ओसारपसार हुने भएकाले यसको अवरोधले अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा बजार र विश्व अर्थतन्त्रमा प्रत्यक्ष असर पार्ने गरेको छ।

अमेरिका र इरानबीचको द्वन्द्वसँगै होर्मुजमा व्यावसायिक पानीजहाजको आवतजावतमा आएको अवरोधले ऊर्जा आपूर्तिको चिन्ता बढाएको छ। लामो समयसम्म जलमार्ग अवरुद्ध रहँदा तेलको ढुवानी, ढुवानी लागत र विश्व बजारमा ऊर्जाको मूल्यमा दबाब पर्न सक्ने चिन्ता छ।

यही कारण होर्मुज जलडमरूमध्य खोल्ने विषय अहिले अमेरिका–इरानबीचको वार्ताको मात्र नभई विश्व ऊर्जा सुरक्षासँग जोडिएको प्रमुख विषय बनेको छ।

इरान भन्छ—दबाबमा सम्झौता हुँदैन

इरानी राष्ट्रपति मसुद पेजेस्कियानले पनि इरान वार्ताबाट पछि नहटेको तर विगतका घटनाका कारण अमेरिकामाथि विश्वासको समस्या रहेको बताएका छन्। उनका अनुसार युद्ध र तनावको समाधान वार्ताबाट खोज्न सकिन्छ, तर दबाब वा धम्की स्वीकार्य नहुने इरानी पक्षको धारणा छ।

यसैबीच संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभाका क्रममा विभिन्न देशले होर्मुजलगायत रणनीतिक समुद्री मार्ग खुला राख्नुपर्नेमा जोड दिएका छन्। ऊर्जा आपूर्ति र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारका लागि महत्वपूर्ण समुद्री मार्ग लामो समयसम्म अवरुद्ध रहँदा त्यसको प्रभाव मध्यपूर्वभन्दा बाहिर पनि पर्ने भन्दै अन्तर्राष्ट्रिय तहमा चिन्ता व्यक्त भइरहेको छ।

अमेरिका र इरानबीचको पछिल्लो कूटनीतिक प्रयास सातदिने योजनामा आएर रोकिएको भए पनि इरानले आफ्नो प्रस्तावको मूल सर्त परिवर्तन नगरेको जनाएको छ। अब मध्यस्थकर्तामार्फत आउने अमेरिकी औपचारिक जवाफ र त्यसपछि हुने कूटनीतिक संवादले होर्मुज पुनः खोल्ने प्रयास कुन दिशामा अघि बढ्छ भन्ने निर्धारण गर्नेछ।