भाइरल बन्ने होडमा गुम्दै गएको मानवीय संवेदना: लब्धप्रतिष्ठितको गैरजिम्मेवारी, कानुन र मनोविज्ञान

डिजिटल प्रविधिको तीव्र विकाससँगै आज सूचना प्रवाहको गति अभूतपूर्व बनेको छ। नागरिक तहसम्म सूचना पुग्नु लोकतन्त्र र खुला समाजका लागि सकारात्मक पक्ष हो। तर, यसको अर्को पाटोका रूपमा सामाजिक सञ्जालमा मौलाउँदै गएको ‘भाइरल संस्कृति’ र ‘मोनेटाइजेसन’को होडले मानवीय संवेदनशीलता, पेसागत मर्यादा र कानुनी सीमामाथि गम्भीर प्रश्न खडा गरिदिएको छ। बलात्कार, हत्या वा कुनै पनि मानवीय त्रासदीका घटनाहरू आज न्यायको खोजीभन्दा बढी ‘लाइक’, ‘सेयर’ र ‘भ्युज’ बटुल्ने कच्चा पदार्थ बन्ने जोखिम बढेको छ।

त्रासदीको ‘लाइभ’ प्रदर्शनी र हराउँदो चेत

केही समययता सामाजिक सञ्जालमा देखिएका दृश्यहरूले समाज कता जाँदैछ भन्ने गम्भीर प्रश्न उब्जाएका छन्:

• बीभत्स घटनाको भिडियो होड: सडकमा राइडर आगोले जलिरहँदा उद्धार गर्नुको साटो मोबाइल तेर्स्याएर भिडियो खिच्ने र पोस्ट गर्ने प्रवृत्ति मौलाएको छ।

  

• आत्महत्या र हिंसाको प्रसार: कोही पुल वा भवनबाट हामफाल्दै गरेको क्षण, कसैले कसैलाई निर्घात कुटपिट गरिरहेको दृश्य वा हत्या–हिंसाका बीभत्स शृङ्खलाहरू बिनाकुनै संकोच टाइमलाइनमा छताछुल्ल पारिन्छन्।

• अनुसन्धानका दस्ताबेज लिक: बलात्कार तथा जघन्य अपराधका घटनामा अभियुक्तले प्रहरीसमक्ष दिएका बीभत्स बयान र पीडितका पहिचान खुल्ने विवरणहरूलाई ‘एक्सक्लुसिभ’ भन्दै पोस्ट गर्ने होड चलेको छ।

अगुवा र लब्धप्रतिष्ठित व्यक्तिहरूको भूमिका

यो प्रवृत्ति सामान्य प्रयोगकर्तामा मात्र सीमित छैन। समाजलाई सुसूचित र दिशानिर्देश गर्नुपर्ने बौद्धिक वर्ग, लब्धप्रतिष्ठित व्यक्तित्व तथा स्वयं सञ्चारकर्मीहरू समेत कहिलेकाहीँ सस्तो लोकप्रियता वा सामाजिक सञ्जालमा ‘इन्गेजमेन्ट’ बढाउने होडमा संवेदनशील सूचना सम्प्रेषण गर्न पुग्छन्।

• सामाजिक पुँजीको प्रभाव: स्थापित व्यक्तित्वहरूले पोस्ट गर्ने सामग्रीलाई समाजले मानकका रूपमा लिन्छ। जब अगुवाहरूबाटै हिंसात्मक भिडियो वा अनुसन्धानका गोप्य विवरण बाहिर आउँछन्, त्यसले समाजमा गलत कार्यलाई वैधता (normalization) दिन्छ।

• प्रतीकात्मक स्टन्ट र भाइरल रणनीति: चाहे  महावीर पुन सुतेको तस्बिर बालेन शाह लगायतका जनप्रतिनिधिहरूले संस्थागत संयन्त्रभन्दा सामाजिक सञ्जालको वालबाटै आक्रोश, स्ट्याटस र ‘सम्बोधन’मार्फत जनमत उत्तेजित बनाउने शैली— सामाजिक सञ्जाल आज नीति निर्माणभन्दा ‘इन्गेजमेन्ट’ बटुल्ने मुख्य हतियार बनेको छ।

• संस्थागत विधिको अवमूल्यन: सार्वजनिक पद वा प्रतिष्ठामा रहेका व्यक्तिहरूले संस्थागत वार्ता, कानुनी प्रक्रिया वा औपचारिक संवादभन्दा सामाजिक सञ्जालको भित्तोलाई अदालत बनाउँदा आम नागरिकमा पनि आवेग र भाइरल शैली नै सही हो भन्ने गलत सन्देश जान्छ।

• मिडिया ट्रायल र ध्रुवीकरण: जब अगुवाहरूबाटै आवेशपूर्ण स्टाटस, हिंसात्मक भिडियो वा अनुसन्धानका गोप्य विवरण बाहिर आउँछन्, त्यसले समाजलाई थप ध्रुवीकृत बनाउँछ र निष्पक्ष न्याय प्रक्रियालाई प्रभावित पार्छ।

मनोवैज्ञानिक धरातल र डिजिटल अर्थतन्त्र

मानवीय पीडालाई ‘कन्टेन्ट’ बनाउने प्रवृत्तिका पछाडि मुख्यतया मनोवैज्ञानिक र प्राविधिक कारणहरू छन्:

• तत्काल सन्तुष्टि (Instant Gratification): डिजिटल प्लेटफर्ममा आउने प्रतिक्रिया र चर्चाले व्यक्तिमा तत्काल सन्तुष्टि दिन्छ, जसले धेरैलाई सही र गलतको नैतिक सीमा भुल्न बाध्य बनाउँछ।

• संवेदनाको क्षयीकरण (Desensitization): अत्यधिक बीभत्स र संवेदनशील सामग्रीको निरन्तर प्रवाहले प्रयोगकर्तामा भावनात्मक संवेदनशीलता कम गराउँदै लैजान्छ, जसले गर्दा समाज यस्ता विषयप्रति क्रमशः असंवेदनशील बन्दै जान्छ।

• अटेन्सन इकोनोमी: डिजिटल प्लेटफर्महरूले मानिसको ध्यानाकर्षणलाई मौद्रिकीकरण (Monetization) गर्ने संरचना बनाएका छन्। यसले कहिलेकाहीँ मानवीय मूल्यभन्दा आर्थिक वा प्राविधिक लाभलाई प्राथमिकता दिन प्रेरित गर्छ।

नेपालको कानुनी धरातल र पेसागत आचारसंहिता

संवेदनशील विषयको सम्प्रेषण गर्दा कानुनी तथा पेसागत सीमाको ख्याल गर्नु प्रत्येक नागरिक र विशेषगरी सञ्चारकर्मीको दायित्व हो:

• मुलुकी अपराध संहिता, २०७४: संहिताले वैयक्तिक गोपनीयताको संरक्षण र यौनजन्य हिंसाका पीडितको पहिचान तथा मर्यादामा आँच आउन नदिने व्यवस्था गरेको छ।

• वैयक्तिक गोपनीयता सम्बन्धी ऐन, २०७५: यस ऐनले व्यक्तिको मरणोपरान्त पनि उसको गोपनीयता र आत्मसम्मानको संरक्षण सुनिश्चित गरेको छ।

• पत्रकार आचारसंहिता, २०७३ (संशोधित): प्रेस काउन्सिल नेपालद्वारा जारी आचारसंहिताले सञ्चारकर्मीलाई व्यक्तिगत सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्दा समेत पेसागत मर्यादा, पीडितको गोपनीयता र अनुसन्धानको स्वच्छता जोगाउन स्पष्ट निर्देश गरेको छ।

प्रहरी अनुसन्धानमा रहेका बयान, बीभत्स विवरण वा पीडितको आत्मसम्मानमा चोट पुग्ने सामग्री सामाजिक सञ्जालमा फैलाएर न्याय प्रक्रियालाई सहयोग पुग्दैन; उल्टै यसले पीडित तथा शोकसन्तप्त परिवारलाई थप आघात पुर्‍याउँछ। प्रविधिले दिएको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको उपभोग गर्दा अरूको मर्यादा र कानुनी दायित्वको सम्मान गर्नु अपरिहार्य छ।

आगोमा जलिरहेको मानिसलाई बचाउनुको सट्टा भिडियो खिच्नु, हामफाल्दै गरेको दृश्य भाइरल बनाउनु, बीभत्स बयान सार्वजनिक गरेर भ्युज कमाउनु वा सामाजिक सञ्जालको वालबाटै उत्तेजना फैलाउनु स्वस्थ समाजको लक्षण होइन। प्रविधिले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता दिएको छ, तर अरूको आत्मसम्मान, विधिको शासन र जीवनको मर्यादाको चीरहरण गर्ने छुट दिएको छैन।भ्युज, डलर र क्षणिक चर्चाभन्दा माथि मानवीय संवेदना, पेसागत धर्म र कानुनी मर्यादा रहन्छ। सूचना दिने नाममा संवेदनाको व्यापार रोक्न समाजका अगुवा, सञ्चारकर्मी र आम प्रयोगकर्ता सबैले आत्मसमीक्षा गर्ने बेला आएको छ।