संकटमा राडीपाखी व्यवसायः लोप हुँदै गएको सीप जोगाउन विउमतिको संघर्ष

बाजुरा । दिउँसोको करिब १२ बजेको समय, टन्टलापुर घाममा गाउँको एक कुनाबाट ‘ठक्..ठक्..ठक्’ आवाज लयबद्ध रूपमा कानमा गुञ्जिन्छ। त्यो आवाज परम्परागत तान चलिरहेको संकेत हो। त्यही परम्परागत तानसँग जोडिएको छ स्थानीय महिलाको दैनिकी।

चर्को घाममा घरको आँगनमा हाते तान अगाडि बसेर मसिना ऊनका रेखालाई कपडामा रूपान्तरण गर्ने महिला हुन्, बाजुराको बडीमालिका नगरपालिका अंगाउपानीकी स्थानीय विउमति गुरुङ। गुरुङको श्रम, सीप, संघर्ष र दैनिकीको कथा निकै रोचक र लोभलाग्दो छ।

पसिना पुछ्दै टन्टलापुर घाममा गुरुङ परम्परागत तानको संसारमा व्यस्त देखिन्छिन्। उनको त्यो चलायमान हातको गति घामपानी नभनेर काममै व्यस्त छ। वास्तवमा तान बुन्ने काम केवल जीविकोपार्जन मात्र नभई परम्परागत सीप र प्रविधिको संरक्षण, सांस्कृतिक पहिचान र जीवन संघर्षको अभिन्न हिस्सा बनेको पाइन्छ।

उमेरले ५० कटेकी गुरुङको तान बुन्ने सीप, संघर्ष र जोस–जाँगर हेर्न लायक छ। प्रविधिको विकासले यस्ता पेसा र सीपको संरक्षणमा चुनौती थपिँदै जाँदा गुरुङले भने पुख्र्यौली पेसा र परम्परालाई छाडेकी छैनन्। तानमा बसेर कपडा र आफ्नै संघर्षको कथा बुन्नु उनको दैनिकी जस्तै छ।

सहरको जस्तो कोलाहल नभएको शान्त वातावरणमा केवल धागोको सुस्केरा र परिश्रमको ताल मात्र सुन्न सकिन्छ। तान बुन्ने गुरुङका हात थाक्दैनन् र हातलाई थाक्ने छुट समेत छैन। उनले तानमा बुनेका कपडा केवल प्रयोगका लागि मात्र नभई, त्यसभित्र उनको परिश्रम, सीप र संघर्ष समेत लुकेको हुन्छ।

तान बुन्दै गुरुङ भन्छिन्, ‘पछिल्लो समय सबैले तानबाट कपडा बनाउन छाडिसके। आफूले भने परम्परागत प्रविधि र सीप संरक्षण गर्नका लागि समेत तान बुन्ने गर्छु। पुर्खौँदेखि यो पेसा गर्दै आएका छौँ। तानबाट बनाएका कपडा जाडोको समयमा काम लाग्छन् र न्यानो हुन्छन्।’

‘पहिले–पहिले गाउँघरतिर तान बुन्ने साधन मात्रै नभई सबैको घर चलाउने आधार थियो। महिलाहरू घरधन्दा सकेर तानमा बस्ने गर्थे,’ गुरुङले थपिन्, ‘अहिले यसलाई प्राथमिकता दिइँदैन। त्यसबेला लिउ, फेरुवा, काम्ला, राडीपाखी, गलैँचा र स्थानीय कपडा बुनिन्थ्यो। यिनै धागोहरूमा आफ्ना दुःख, सीप र जिम्मेवारी गाँस्ने काम हुन्थ्यो।’

बजारमा आधुनिक कपडाको महत्त्व बढ्दै जाँदा तानबाट बनेका कपडा कम मात्रामा प्रयोग गर्न थालिएको उनको बुझाइ छ। तर, आफूले परम्परा, संस्कृति र पहिचानलाई आत्मसात् गरी पेसा भने नछाडेको बताइन्। गुरुङले बुनेका राडीपाखी वा अन्य कपडाहरू दरिलो र टिकाउ समेत हुने गरेका छन्। ‘तान बुन्ने काममा समय र धैर्य चाहिन्छ। तानमा बसेर धागो मिलाउने, बुन्ने र कपडा तयार पार्ने काम सजिलो छैन। समयको सदुपयोग र परम्परागत सीपको संरक्षण गर्न तानमा बसेर कपडा बुन्ने काम समयअनुसार गरिरहन्छु,’ उनले भनिन्।

‘आधुनिकताले मौलिक र परम्परागत पेसा, व्यवसाय संकटमा परे। बिस्तारै मानिसले भेडापालन व्यवसाय छाडे, जसले ऊन उत्पादनमा गिरावट आयो। भेडापालन गर्ने र हातमा सीप भएकाले चासो नदिँदा गाउँमा राडीपाखी बुन्ने प्रचलन विस्तारै लोप हुँदै गयो।’

गुरुङका लागि तान बुनाइ केवल काम नभई परम्परा जोगाउने माध्यम बनेको छ। आफ्नो सीप र संस्कृतिलाई उनले धागोमा बाँधेकी छिन्। आधुनिक प्रविधिका कारण पछिल्लो समय राडीपाखी व्यवसाय दुर्लभ बन्दै गएको छ। बाजुराका नौवटै स्थानीय तहमा तान बुन्ने प्रचलन हराउँदै गएको हो। चरनको अभावमा भेडा पाल्नेहरू कम हुँदै गएपछि राडीपाखी पेसा–व्यवसाय प्रभावित बनेको स्थानीय कला थापा भोटेले बताइन्।

भेडाको ऊनबाट बनेका राडी, कम्मल, पाखी, फेरुवाको मूल्य तीन हजारदेखि आठ हजारसम्म पर्ने गर्छ। भेडाबाट ऊन निकालेर बुनाइ गर्दासम्म धेरै दुःख हुने हुँदा पनि यो पेसा दुर्लभ बन्दै गएको छ।

गोविन्द्रराज तिमिल्सेना, नेपाल न्यूज बैंक