किन यति कमजोर छ हाम्रो राष्ट्रिय पहिचान बोक्ने राहदानी?

काठमाडौँ। अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको लामो लाइनमा उभिएको हरेक नेपाली यात्रुले एकपटक यो पीडा महसुस गरेको हुनैपर्छ— विदेशी राहदानीधारीहरू सजिलै अघि बढ्दा नेपाली राहदानी (पासपोर्ट) बोकेकाहरूमाथि गरिने शङ्का, प्रश्न र अपमान। हेन्ली पासपोर्ट इन्डेक्स जस्ता विश्वव्यापी सूचकाङ्कहरूले बारम्बार प्रमाणित गरेका छन् कि नेपालको राहदानी विश्वका केही कमजोर राहदानीमध्ये पर्छ, जसले राष्ट्रिय गौरवको विषयमा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय सूचकाङ्कहरूमा नेपालको राहदानीलाई विश्वकै पुछारतिर राखिनु अब कुनै संयोग मात्र रहेन। यो राष्ट्रको समग्र आन्तरिक र बाह्य नीतिको असफलता को एक कठोर प्रतिबिम्ब हो।

के नेपाली राहदानी बोक्नु भनेको विश्व मञ्चमा ‘अविश्वसनीय’ हुनु हो?

नेपाली राहदानी कमजोर हुनुको पछाडि कुनै प्राविधिक कारण मात्र छैन, यसको जरो देशको समग्र राजनीतिक, आर्थिक र नैतिक धरातलसँग जोडिएको छ।

हामीले हेन्ली पासपोर्ट इन्डेक्स र ग्लोबल पासपोर्ट पावर र्‍याङ्किङ जस्ता सूचकाङ्कहरूमा किन निरन्तर पछि परिरहेका छौँ? यसको खोजी गर्दा नेपालको अर्थतन्त्र, राजनीतिक चरित्र र अन्तर्राष्ट्रिय जगतमा नेपाली नागरिकले गरेको ‘व्यवहार’ को जटिल सञ्जाल फेला पर्छ।

कमजोर राहदानीको मापन: ‘भिजा-फ्री स्कोर’को अर्थ

राहदानीको शक्ति नाप्ने प्रमुख आधार भनेको कुनै नागरिकले बिना-भिजा (Visa-Free) वा अन अराइभल भिजा (Visa-on-Arrival) मा प्रवेश पाउने देशहरूको सङ्ख्या हो। नेपालको हकमा यो सङ्ख्या ४० भन्दा कम छ।

यसको कूटनीतिक अर्थ: जस-जसले नेपालीलाई भिसा लगाउँछन् (अन अराइभल भिजा दिंदैनन् ), उनीहरूले स्पष्ट सन्देश दिन्छन् कि ‘हामी नेपाली नागरिकमाथि पूर्ण विश्वास गर्न सक्दैनौँ।’

“जब हामी अन्तर्राष्ट्रिय यात्रामा निस्कन्छौँ, हाम्रो राहदानीले हाम्रो देशको सम्पत्ति होइन, बरु यसको गरिबी र अव्यवस्थाको प्रतिनिधित्व गर्छ। यो हामी सबैका लागि लज्जाको विषय हो।”

भूराजनीतिक र सामाजिक कारणहरू

नेपाली राहदानी कमजोर हुनुको पछाडि केही ऐतिहासिक घटनाक्रमहरू र भूराजनीतिक जटिलताहरूले पनि भूमिका खेलेका छन्।

शरणार्थी समस्या र भिसा दुरुपयोगको इतिहास

विगतमा, विशेषगरी युरोप र अमेरिकामा केही नेपाली नागरिकहरूले ‘शरणार्थी’ को झूटो दाबी गर्ने क्रम बढेको थियो। राजनीतिक होस् वा आर्थिक कारण देखाएर, यस्ता गैरकानुनी प्रयासहरूले अन्तर्राष्ट्रिय अध्यागमन एजेन्सीहरूलाई नेपाली नागरिकको नियतमाथि शङ्का गर्ने बलियो आधार प्रदान गर्‍यो। एकपटक ‘जोखिमपूर्ण’ सूचीमा परेको राष्ट्रलाई विश्वासको सूचीमा फर्काउन वर्षौं लाग्छ।

 ‘मानव बेचबिखन’ (Human Trafficking) को छायाँ

मानव बेचबिखन (विशेष गरी महिला र श्रमका लागि) को ट्रान्जिट प्वाइन्टको रूपमा नेपालको नाम आउनुले पनि कतिपय देशहरूले नेपाली नागरिकको यात्रा नियन्त्रणलाई कडा बनाएका छन्। भिसा प्रक्रियालाई उनीहरूले मानव बेचबिखन रोक्ने एक उपकरणको रूपमा प्रयोग गर्ने गर्छन्।

ओभरस्टे (Overstay) को समस्या: भिसाको अवधि सकिएपछि पनि गैरकानुनी रूपमा बसोबास गर्ने नेपालीहरूको सङ्ख्या बढ्नुले नेपाली राहदानीलाई ‘जोखिमपूर्ण’ मानिन थालिएको छ।

‘रेस टु एक्जिट’ मानसिकता

नेपाली राहदानी कमजोर हुनुको पछाडि मुख्य कारक तत्वमध्ये एक हो देशको आर्थिक संरचनामा व्याप्त ‘रेस टु एक्जिट’ (Race to Exit) मानसिकता। अर्थतन्त्रको मूल संरचनाले नै राहदानीको शक्तिको निर्धारण गर्ने भएकाले, नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड रेमिट्यान्स (विदेशी मुद्रा) मा आधारित हुनुले गम्भीर समस्या निम्त्याएको छ। यो अवस्थाले स्पष्ट रूपमा प्रमाणित गर्छ कि देशभित्र पर्याप्त रोजगारी र अवसरहरूको अभाव छ, जसका कारण युवा जनशक्ति विदेशिन बाध्य छन्। यसलाई रेमिट्यान्सको ‘दुष्चक्र’ भनिन्छ, जहाँ देशको आर्थिक जीवन धान्न नागरिकहरू विदेश जानैपर्छ।

यसका अतिरिक्त, अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता अनुसार, बलियो अर्थतन्त्र (जसको अर्थ उच्च सकल गार्हस्थ्य उत्पादन वा जीडीपी, कम भ्रष्टाचार दर, र उच्च प्रतिव्यक्ति आय हुन्छ) भएका देशको राहदानी स्वतः बलियो हुने गर्छ। दुर्भाग्यवश, नेपालको जीडीपीको कमजोरी छ; अर्थतन्त्रको आकार सानो हुनु, प्रतिव्यक्ति आय निकै न्यून रहनु, र सरकारी ऋण निरन्तर बढ्दै जानुले विश्वभर नेपालको आर्थिक छवि कमजोर बनाएको छ। यस आर्थिक कमजोरीका कारण, विकसित राष्ट्रहरूले नेपाली नागरिकहरूलाई पर्यटकभन्दा बढी गैरकानुनी आप्रवासी को रूपमा हेर्छन् जसले आर्थिक अवसरको खोजीमा भिसा नियम उल्लङ्घन गर्न सक्छन्, जसले गर्दा नेपाली राहदानीको विश्वसनीयतामाथि प्रश्नचिह्न लाग्छ र भिसा सहजतामा कमी आउँछ।

यस गम्भीर अवस्थालाई सुधार्नका लागि सरकार र नागरिक दुवै पक्ष जिम्मेवार हुनुपर्छ। सर्वप्रथम, अर्थतन्त्रको कायापलट गर्नु अपरिहार्य छ; रेमिट्यान्समा आधारित उपभोगमुखी अर्थतन्त्रलाई उत्पादनशील उद्योग र निर्यातमुखी व्यापारमा रूपान्तरण गर्न अब ढिलो भइसक्यो, जसले देशमा रोजगारी सिर्जना गरी पलायनको मानसिकतालाई कम गर्न सकोस्। दोस्रो, सुशासनको प्रत्याभूति सुनिश्चित गर्दै राजनीतिज्ञहरूले पद र कुर्सीको लडाइँ छोडेर देशमा राजनीतिक स्थिरता कायम गर्नु आवश्यक छ, किनकि सुशासन र स्थिरताबिना अन्तर्राष्ट्रिय विश्वास आर्जन गर्न सकिँदैन। अन्तमा, सक्रिय र परिणाममुखी कूटनीति अपरिहार्य छ; बलियो आर्थिक साझेदारीको प्रस्तावसहित विश्वका प्रमुख शक्तिहरूसँग नेपाली नागरिकहरूका लागि बिना भिसा यात्राको सुविधाका लागि तत्काल कूटनीतिक पहल थाल्नुपर्छ। यी तीन प्रमुख कदमहरूले मात्र नेपाली राहदानीको शक्ति र राष्ट्रको प्रतिष्ठामा सुधार ल्याउन सक्छ।

नेपाली राहदानीको शक्ति सुधार्नु भनेको केवल यात्रा सहज बनाउनु मात्र होइन, यो विश्वभर छरिएका लाखौँ नेपालीको आत्मसम्मान र राष्ट्रिय गौरव लाई माथि उठाउने कुरा हो। के हाम्रा नेतृत्वकर्ताहरू यसका लागि तयार छन्?

तपाईंको प्रतिक्रिया के छ? के नेपाली राहदानीको कमजोर अवस्थामा परिवर्तन आउला?